Əsas səhifə | Kitabxana | Məqalələr | Şübhələr | Sual və cavab | Alimlər | Şiəliyə tapınanlar | Nəzər nöqtəsi | Qalereya |

|

BƏNDƏLİK VƏ İBADƏT, İNSANIN ƏN BÖYÜK SƏRMAYƏSİ


Məhəmməd təqi Misbah Yəzdi

F. Şəfiyev

Peyğəmbəri-Əkrəm (s) yaxın və uca məqama malik olan səhabəsi Əbuzərə nəsihət edərkən belə buyurur:
“Ey Əbuzər! Hər bir cavan Allah xatirinə dünya və onun mənasız əyləncələrini tərk etsə və cavanlığını Allaha itaətlə başa vursa, Allah da ona yetmiş iki siddiqin savabını əta edər.”

DÜNYANIN İNSAN ÜÇÜN TÜFEYLİ OLMASI

həzrət Peyğəmbər (s) bu hədisdə insanın kamal axtarmasının əhəmiyyətini və təkamül yolunun sorağında olan kəslərin yüksək məqamını bəyan etməyə başlayır. Bəzi ayə və rəvayətlərin məzmununa diqqət yetirəndə də görürük ki, dünya özünün bütün genişliyi və əzəməti ilə insanın kamala çatması üçün yaradılmışdır. Həqiqətdə, dünyanın yaradılmasında əsas məqsəd insandır. Digər mövcudat tüfeyli (başqasının sayəsində yaşayan, digərinin hesabına ömür sürən, varlığında başqasına borclu olan) olub insanın sayəsində varlıq tapmışlar. Allah-taala buyurur:
“Ərşi su üzərində ikən hansınızın daha gözəl əməl sahibi olacağını sınayıb bilmək üçün göyləri və yeri altı gündə yaradan Odur...” [1]
Mübarək ayənin məzmunu budur ki, Allah-taala göyləri və yeri, dünya həyatını ona görə yaratdı ki, insanın yaranışına şərait hazırlınsın və insanı da imtahan etsin deyə yaratdı. Ayənin məzmunu heyrətdoğrucudur və onun dərki bizim rəftar və təfəkkürümüzə çox təsir qoyur. Allah-taalanın bu əzəmətdə varlıq dünyasını insanın yaranışı üçün müqəddimə və onun imkanlarından istifadə edib kamala çatması üçün xəlq etməsi bir həqiqətdir ki, insanın daşıdığı məsuliyyətin dərinliyindən və dəyərindən xəbər verir.
Yuxarıda deyilənlərin yad edilməsi ona görə zəruridir ki, insan digər mövcudatlar arasında öz varlığının dəyərini dərk etsin. Bilsin ki, milçək, qurbağa və bu qəbildən olan sadə mövcudatlar kimi deyil. İnsan əzəmətli və dəyərli bir varlıqdır. Onun həyat şəraitinin düzənlənməsi və asanlaşdırılması üçün varlıq qədər əzəmətli bir sərmayə icad edilmişdir. Cahan bu əzəmətlə yaradıldı ki, şüura, iradəyə və seçimə sahib bir mövcudun yaradılış zəminəsi hazırlanmış olsun. Deməli, mütəfəkkir və aqil bir mövcud olaraq insanın ilk mərhələdə vəzifəsi öz vücudi dəyərini dərk etməsidir, amma bu nöqtənin bütün əhəmiyyəti ilə dərki təklikdə kafi deyil. Bununla yanaşı, insan yaradılış aləmində öz əzəmətli məsuliyyətini də dərk etməlidir və bilməlidir ki, əbəs yerə, hədəfsiz yaradılmamışdır. Bu dünyanın mövcudatları arasında insan digər mövcudatlarda olmayan bir xüsusiyyətə malikdir və həmin xüsusiyyət insanın əql nemətinə sahib olmasıdır. İnsanın digər mövcudatlara nisbətdə üstünlüyünün və ali mövcud olmasının mənası budur ki, əqldən başqa digər xüsusiyyətlərdə və sifətlərdə də insan sair mövcudatlardan üstündür və digər mövcudatlarda olan hər bir kamalın ali həddini insanda görmək olar. Bu məna insanın öz yeməyində, geyimində, yaşayışında və ailə qurmasında əldə etdiyi yeniliklərin sair mövcudatlarla müqayisəsində kamil surətdə aydın olur.
Biz insanın öz cəmiyyətinin tədbir və nizamlanmasında əldə etdiyi dəyişiklik və nailiyyətləri başqa heç bir mövcudatda görmürük. Əlavə olaraq, insan öz məqsədinə nail olmaq üçün digər mövcudatları özünə tabe edib xidmətə qoşur. Amma insandan qeyri digər canlılar belə deyildir. Digər mövcudatların özlərinə məxsus sadə və bəsit bacarıq və təsir qüvvələri vardır; yarandıqları gündən indiyə qədər öz hüdudlarından bir addım belə irəli atmamışlar və hiss ediləcək bir dəyişikliyi özlərində büruz verməmişlər. Halbuki insan öz həyatının bütün sahələrində kamala doğru böyük addımlar atmış və bu cür də irəliləməkdədir.
Xülasə, bəni-Adəm aləmin sair mövcudatları arasında xüsusi imtiyazlara malik olmuşdur və əql kimi dəyərli bir neməti özündə daşıdığına görə də, dünyanın digər mövcudatlarından şərəfli hesab edilmişdir və onun vasitəsilə haqqı batildən, xeyri şərdən, mənfəəti zərərdən ayıra bilmək qabiliyyətinə malikdir.

KAMİL İNSANIN ŞƏRAFƏT VƏ KƏRAMƏTİ

“Biz Adəm övladlarını şərəfli və hörmətli etdik, onları suda və quruda (gəmilərə, heyvanlara və başqa nəqliyyat vasitələrinə) mindirib sahib etdik, özlərinə (cürbəcür nemətlərdən) təmiz ruzi verdik və onları yaratdığımız məxluqatın çoxundan xeyli üstün etdik.” [2]
Əllamə Təbatəbai bu ayənin təfsirində buyurur: “Bu ayənin bəyan tərzi minnət qoymaq şəklindədir; əlbəttə, məlamətlə, danlaqla qarışıq minnət. Sanki Allah-taala insana verdiyi saysız-hesabsız nemətlərini, ona qıldığı davamlı fəzlini və kərəmini yad edəndən sonra insana bu nöqtəni xatırlatmaq istəyir ki, insanın bu nemətlərə sahib olması, onu asanlıqla ələ gətirə bilməsi və həyatının daha yaxşı idarə olunması üçün, onu dəryada və səhrada miniklərə sahib edəndən sonra insan öz Pərvərdigarını unudub Ondan üz döndərdi və Allahdan bir şey istəmədi. Dəryanın təhlükəsindən qurtulandan sonra yenə də əvvəlki yolunu tutub getdi; baxmayaraq ki, Allahın nemətləri içərisində üzürdü.
Allah bu ayədə öz kəramətlərinin və fəzlinin kiçik bir xülasəsini sayır, yetər ki, insan Pərvərdigarının ona daha çox inayətdə bulunduğunu anlasın. Təəssüflər olsun ki, insan ilahinin digər nemətləri kimi, bu inayətin də qədrini bilmir. [3]
Buna görə də, insan öz vücudunun qədir-qiymətini bilməlidir və onu dünyanın puç və dəyərsiz mətahına satmamalıdır. İnsanın insanlıq kamalına yetişməsi üçün xüsusi şəraitə ehtiyacı var və bunun üçün dünya özünün bütün rəngarəng sərvəti və onun ekosistemində qərar tutmuş nemətləri ilə insanın ixtiyarında qoyulmalıdır. Biz az da olsa bilirik ki, əgər təbiət aləminin davamlı dəyişikliyi və qanunauyğunluğu olmasaydı, ya insanın ixtiyari həyatı baş tutmazdı, ya da naqis olardı. İcmali olaraq bilirik ki, dünya həmahəng sistemə malikdir. Onun əczalarının və amillərinin bir-birinə ehtiyacı vardır. Həmin amillərin nümunəsi göyün planetləri arasında olan cazibədir. Əgər müəyyən və dəqiq şəkildə olan bu cazibə az da olsa pozulsa və planetlərdən biri öz hərəkət dairəsindən xaric olsa, planetlər arasındakı sistem bir-birinə dəyər və gözləmədiyimiz dəhşətli bir faciə baş verər.
İşarə edildiyi kimi, dünya öz əzəməti ilə insanın yaranışının və onun kama çatmasının müqəddiməsidir. İnsanın ələ gətirməli olacağı kamalın dəyərinin həddini göstərmək üçün bu kifayətdir ki, dünya özünün bu əzəməti və genişliyi ilə var olmasında onun vücuduna borcludur. Baxmayaraq ki, bütün insanlar arasında çox az bir qismi son kamal həddinə çatırlar. Digər insanlar onların vücudlarının sayəsində bir sıra bəhrələrə sahib olurlar. Onların vücudlarının önəmliyi seçilmiş və xas bəndələrin vücudlarına tabedir. Misal olaraq deyək ki, sahəsi 50 kv. metr, olduqca dərin bir mədəndə bir neçə brilyantın tapılması üçün işə başlayırlar. Deməli, əsas hədəf bir neçə brilyantın ələ gətirilməsidir; hərçənd həmin işlə yanaşı mədəndən qazıntı zamanı daş kömür də çıxarılır, amma bunun o qədər də dəyəri yoxdur. Deməli, əsas hədəf olan brilyantın çıxarılması ilə yanaşı digər, əhəmiyyəti ikinci dərəcəli olan daşlar da çıxarılır və həmçinin yerin süxurları arasında lazımsız çöküntü və tullantılar da var ki, onlar qırağa atılırlar.
Bu dünyanın yaradılmasında pak nurlar olmuşdur. O nurların ən parlağı və əsası on dörd məsumun (ə) nurlarıdır. On dörd məsumdan sonra digər peyğəmbərlərin və kamal dərəcələrinə görə tərtiblə sair şəxslərin nurları onlara qoşulur. (Təxminən, 124 min peyğəmbər və Allah övliyası ki, onlardan bəziləri bəzi peyğəmbərlərdən üstündürlər və biz onların sayından xəbərsizik.)
Belə məlum olur ki, ən üstün insani kamal Peyğəmbərdə (s) və Əhli-beytdə (ə) cəm olmuşdur. Onların ən aşağı dərəcəsi o kəslərə nail olur ki, başqalarından sonra behiştə daxil olacaqlar. Bu dəstədən başqa, ürəklərində iman nuru olmayan kimsələr tullantıdırlar ki, Allahın qəzəb atəşində yandırılacaqlar. “Biz cinlərdən və insanlardan bir çoxunu cəhənnəm üçün yaratdıq. Onların qəlbləri vardır, lakin onunla anlamazlar, onların gözləri vardır, lakin onunla görməzlər...” [4]
Cəhənnəmdəkilər bu dünyanın artıq zir-zibilləridirlər. Dünyanın yaradılışının əsas hədəfi Peyğəmbər (s), Fatimeyi-Zəhra (s) və məsum imamlardır. Bu aləm özünün bütün genişliyi və əzəməti ilə fəzilət və kamal baxımından onlardan hər birinin vücudu ilə müqayisə ediləcək dərəcədə deyil. Bəlkə də, onların bir günü bütün bu cahana dəyər. Bu aləmin əsil sahibləri Allah-taala yanında səadətə qovuşmuş və mənzil tutmuş insanlardır.
“Şübhəsiz ki, müttəqilər (axirətdə) cənnət bağlarında və çaylar kənarında, haqq məclisində, qadir hökmdar Allah hüzurunda olacaqlar!”[5]

BEHİŞTİN MÖMİNLƏR VƏ ƏHLİ-BEYT (Ə) DOSTLARI ÜÇÜN OLMASI

Bizim etiqadımıza görə, imanla bu dünyadan köçən kəslər behiştə daxil olacaqlar. Hətta imanın ən aşağı dərəcəsinə sahib olan kəslər ölüm anına qədər əgər həmin imanı küfrə çevirməsələr behiştə (bərzəx aləmindən sonra) gedəcəklər. Şəkk-şübhəsiz iman, Əhli-beytə (ə) etiqad və məhəbbət bəsləməyin girovundadır, necə ki, Peyğəmbər (s) buyurur:
“Bəs, bilin ki, Mühəmməd ailəsinə məhəbbətlə ölən kəs mömin və kamil imanla ölmüşdür. Həqiqətən də, hər kəs Mühəmməd ailəsinə məhəbbətlə ölərsə, ölüm mələyi onu behiştlə müjdələyəcəkdir.” [6]
Bu cəhətinə görə də, Əhli-beyti (ə) sevən, Allahın və Onun övliyalarının buyruqlarına tabe olan bir şiənin ölüm qorxusu yoxdur. Çünki ölüm, möminin qarşısında onu Haqq-taalanın cənnətinə götürən bir körpüdür. İmam Hüseyn (ə) Aşura günü öz silahdaşlarına xitab edərək buyurur: “Ey böyük insanların övladları! Səbirli olun ki, ölüm fəqət sizi çətinliklərdən və məşəqqətlərdən geniş bağlara və həmişəlik nemətlərə keçirən bir körpüdür. Doğrusu, sizdən hansı biriniz istəməz ki, zindandan qəsrə getsin?” [7]
Həzrət Əli (ə) müttəqilərin Haqqla görüşməyə olan şövqləri barədə buyurur: “Müttəqilər üçün təyin edilmiş əcəl olmasaydı, savaba çatmağın şövqündən və veriləcək əzabın qorxusundan bir an da olsa ruhları bədənlərində durmazdı. Yaradan onların canlarında böyükdür və bu üzdən də başqaları gözlərində kiçikdir.” [8]
Bir nəfər Əbuzərdən soruşdu: “Bizim ölümdən niyə xoşumuz gəlmir?”
Əbuzər cavabında buyurdu: “Çünki siz dünyanızı abad, axirətinizi isə viran etmisiniz. Bu səbəbdən də, abadlıqdan viranəliyə getməyə meyil etmirsiniz.” [9]
İmanlarına və əməllərinə bağlı olan kəslər behiştdən bəhrələnəcəklər. Onların bir hissəsi ölümdən sonra “bərzəxi behişt”ə daxil olacaqlar və bundan sonra qiyamətdə behiştə yol tapacaqlar. Amma günahkar olan şəxslər, hətta vücudlarında imanın zəif işartıları parlasa da, ilahi əzaba giriftar olandan sonra, ola da bilsin, uzun illərin əzab və işgəncəsindən sonra, günahlarından və çirkinliklərindən pak olandan sonra behiştə daxil olacaqlar. Necə ki, qızılı odlu kürəyə qoyurlar ki, artıq bulaşıqlardan təmizlənib xalisləşsin və tərkibindəki qeyri-xalis ünsürləri atəşdə məhv etməklə xalis qızıla çevrilsin.
Aydındır ki, bu dəstə behiştin sahibləri deyildirlər, bəlkə qonaq sifətində olub behiştin əsil sahiblərinin şəfaəti və Haqq-taalanın lütf və inayəti ilə behiştə yol tapacaqlar.

BEHİŞTİN SAHİBLƏRİ

Behiştin əsl sahiblərini Allah Öz Kitabında belə təsvirə çəkir:
“Allaha və Peyğəmbərə itaət edənlər (axirətdə) Allahın nemət verdiyi nəbilər (peyğəmbərlər), siddiqlər, şəhidlər və salehlərlə bir yerdə olacaqlar. Onlar isə necə də gözəl yoldaşlardır!” [10]
Bu şərif ayədə dörd dəstə behiştin həqiqi sahibləri ünvanı ilə tanıtdırılır. Başqaları həmin bu dörd dəstənin yolunu tutmaqla və şəfaətilə behiştə daxil olacaqlar. Həqiqətdə onlar ev yiyəsi, qonaq sahibi, başqaları isə qonaqdırlar. Behiştin sahibləri – yəni peyğəmbərlər, siddiqlər, şəhidlər və salehlər – Allahın onlara nemətini tamamladığı kəslərdir. Allah-taala bizə buyurmuşdur ki, hər gün namazlarımızda, Allahdan bizi onların yoluna hidayət etməsini diləyək: “İhdinəs-siratəl-mustəqim, siratəl-ləzinə ənəmtə əleyhim.”
Bunu da deyək, sözü gedən ayədə “şəhidlər” sözündə məqsəd, qiyamətdə bəndələrin əməllərinə şəhadət verəcək şahidlərdir ki, onların məqamı sair şəhidlərin məqamından olduqca üstündür. Belə ki, Əllamə Təbatəbai buyurur: “(Bəzi ayələrdə) “şəhadət” deyildikdə camaatın əməllərinə şəhadət nəzərdə tutulur və məqsəd xalqın dünyada gördüyü əməllərin həqiqətini (batini, mənəvi üzünü) görmək və onlara dözməkdir; istər o həqiqət səadət olsun, istərsə də bədbəxtlik. Deməli, şahid qiyamətdə, gördüyünə əsasən şahadət verəcəkdir. O gün ki, Allah hər bir şeydən şəhadət tələb edəcəkdir, hətta insanın bədən üzvlərindən şəhadət istəyəcəkdir; o gün ki, Peyğəmbər (s) buyuracaq:
“Rəbbim! Tərk etmiş mənim qövmüm Quranı!” [11]
Aydındır ki, kərim olan bu cür məqam bütün ümmətin şənində deyil, çünki xüsusi kəramət olub Allahın pak övliyalarına şamil olur. Bu şahidlərin məqamlarının ən aşağı dərəcəsi ondan ibarətdir ki, Allahın vilayətinin və nemətinin sayəsi altındadırlar və “siratəl-mustəqim”in əshabları hesab olunurlar.” [12]
Belə nəticə çıxardıq ki, Allahın ən yaxşı bəndələri və haqqlarında nemətini tamam etdiyi və behiştin sahibləri qıldığı kəslər – peyğəmbərlər, sadiq bəndələr, şəhidlər və salehlərdir. Digər bəndələr bu dörd dəstəyə bağlı olduqları və onların yollarını getdikləri üçün behiştə yol tapacaqlar. Əlbəttə, Allahın seçilmiş bəndələri ilə əlaqədə olduqlarına görə səadətə və behiştə çatanlar dərəcə baxımından fərqlidirlər və hamısı bir həddə deyillər. Həmçinin o dörd dəstənin tutduğu dərəcələr də bir deyil, bəzisi, bəzisindən üstündür.

PEYĞƏMBƏRLƏRİN VƏ İSLAM PEYĞƏMBƏRİNİN (S) MƏQAMI

Allahın buyruğuna əsasən, peyğəmbərlərə digər insanlara nisbətdə üstünlük verilmişdir: “Adəmi, Nuhu, İbrahim ailəsini və İmran ailəsini aləmlərdən üstün tutdu Allah.” [13]
Bundan əlavə, bəzi peyğəmbərlər bəzi peyğəmbərlərdən üstündürlər: “O peyğəmbərlərdən bəzisini digərindən üstün tutduq.” [14]
Xalqın hidayəti üçün Allahın göndərdiyi 124 min nəbidən ancaq 313 nəfəri risalət məqamını daşıyırdılar. Üstəlik peyğəmbərlərin hamısı şəriət sahibi olmamışlar, fəqət beş nəfər rəsul şəriət sahibi idi. Bu beş nəfər – Nuh, İbrahim, Musa, İsa və Mühəmməd (s) – ulul-əzm peyğəmbərlər olub, sair rəsullardan üstündürlər və bizim etiqadımıza əsasən, xatəmül-ənbiya həzrət Mühəmməd (s) peyğəmbərlərin hamısından üstündür. Peyğəmbərin (s) buyurduğu kimi: “Ey Əli! Allah-taala öz peyğəmbərlərinə, yaxın mələklərindən daha çox üstünlük bəxş etdi və məni bütün nəbilərdən və rəsullardan üstün qıldı. Məndən sonra üstünlük sən və səndən sonra gələcək imamlar ilədir. Odur ki, mələklər bizim və bizi sevənlərin xidmətindədirlər.” [15]
Sabit oldu ki, insanın yaradılmasında əsas hədəf Allahın seçilmiş bəndələridir və adi insanlar insanlıq kamalına və dərəcəsinə malik olmaları baxımından bir-birindən fərqlidirlər. Allahın peyğəmbərləri, dostları və saleh bəndələri arasında da yüksək insani keyfiyyət və kamalat cəhətinə görə fərq vardır və onların məqamları, dərəcələri arasında fərqin necəliyi bizə anlaşılmazdır və ancaq Allaha məlumdur.
İlahi peyğəmbərlər və övliyalar hətta bir göz qırpımı fasiləsində olsun belə, şirkə və günaha batmayıblar. Özü də şirk həqiqi mənasında olub Allahdan qeyrisinə üz tutmuş olsun, o ki qalmışdı bütpərəstlərin şirki ola. Onların məqsədi və istədikləri ancaq Allah olmuşdur. Onlar əgər Allahdan qeyrisinə üz tutmuş olsalar, vəzifələri tələb etdiyi üçün və Allahın buyruğuna itaət məqsədi ilədir. Allah onlardan belə istəmişdir ki, Allahın digər bəndələrindən qafil olmasınlar və öz əsl hədəflərinə çatmaq üçün maddi vasitələrdən bəhrələnsinlər. Həqiqətdə onların əsas hədəfi ancaq Allahdır.
Biz peyğəmbərlərin yüksək məqamları haqqında ancaq zəif təsəvvürlərə malikik və onun dərinliklərinə gedib çata bilmirik. Əgər onların məqamlarının necəliyi haqqında da düşünmək istəsək, əqlimiz heyran qalır. Ancaq onlar özləri və Allahları onların məqamlarından agahdırlar. Digərləri onların insanlıq mərtəbəsini və çatmış olduqları dərəcəni tanımaqda acizdirlər: “Etdikləri əməllərin mükafatı olaraq (Allah dərgahında) möminlər üçün göz oxşayan nə cür nemətlər gizlənib saxlandığını heç kəs bilməz!” [16]

SALEHLƏRİN MƏQAMI

İşarə edilmiş yüksək insanlıq mərtəbələrindən biri də salehlərin mərtəbəsidir. Onların məqamının yüksəkliyi və mənzilətlərinin əzəməti barədə Allah həzrət Musanın (ə) dili ilə buyurur:
“Ey Rəbbim!Mənə hikmət (peyğəmbərlik, elm) bəxş et və məni (Sənin rizanı qazanmış) salehlərə qovuşdur!” [17]
Başqa bir yerdə isə buyurur:
“Biz İbrahimə İshaqı, üstəlik Yəqubu da ehsan buyurub onların hamısını saleh kimsələr etdik.” [18]

SİDDİQLƏRİN MƏQAMI

İnsanlığın digər yüksək mərtəbələrindən biri də siddiqlərin mərtəbəsidir.
“Siddiqin” (siddiqlər) kəlməsi, necə ki, ləfzin özü dəlalət edir, sidqdə mübaliğəni göstərir; yəni həddən artıq sadiq kimsələr. Sidq ancaq dildə deyil, onun nümunələrindən biri insanın dediyi sözlərdir, başqa bir nümunəsi isə əməldir ki, əgər deyilən sözlə və iddia ilə uyğun gələrsə sadiqdir. Çünki əməl daxili etiqaddan xəbər verir. İnsan bu xəbərində o zaman sadiqdir ki, daxilində olan hər şeyi kamil surətdə büruzə versin və heç bir şeyi yerdə qoymasın. Belə əməl doğru və sadiqdir. Bunun müqabilində əgər daxilindən keçənləri xəbər verməsə və ya düzgün və kamil söyləməsə əməl qeyri-sadiqdir.
Sadiq söz də o sözdür ki, xaricdə olanlarla uyğun olsun. Çünki danışıq da bir işdir, öz işində sadiq olan kəs məcburi olaraq düz bildiyi şeyi danışacaqdır və həmçinin bilir ki, o sözü danışmaq yerində deyilməsi lazım olan sözdür və deyilməsi də haqqdır. Buna görə də, belə söz, həm xəbərin doğruluğundan (sidqindən) xəbər verir, həm də sözü danışanın sədaqətindən.
Deməli, “siddiq” (həddən artıq düzgün adam) o kəsdir ki, heç vaxt yalan danışmır və haqq olduğuna əmin olmadığı bir işi görmür; hərçənd, nəfsinin istəklərinə uyğun olsa da. Həmçinin doğruluğuna yəqini olmadığı bir sözü danışmır və übudiyyətlə uzlaşmayan bir işi əncam vermir. Əli (ə) öz vəsfində buyurur:
“(Qəti olaraq bilin ki,) Mən o tayfadanam ki, onlar məlamət edənlərin danlaqlarına baxmayaraq Allah yolundan dönməzlər. (Allah yolunda mücadilə etməkdən çəkinməzlər.) Onların nişanələri siddiqlərin (ən doğru adamların) nişanələri, sözləri əbrarların (xeyir işlər sahibi olub danışıqları, əməlləri düzgün olan kəslərin) sözləridir.” [19]
Siddiqlərin məqamı elə məqamdır ki, Allah-taala öz peyğəmbərlərindən bəzilərinin məqamını vəsf etmək istəyəndə buyurur:
“(Ya Mühəmməd!) Quranda İbrahimi də yad et (onun hekayəsini də ümmətinə söylə). Həqiqətən o, büsbütün doğrudanışan bir zat (siddiq) – bir peyğəmbər idi.” [20]
Və ya İsanın (ə) anası Məryəm barədə buyurur:
“Onun anası isə çox pak (Allahın hökmlərini sidq-ürəkdən təsdiq edən) (siddiq) bir qadın idi.” [21]
Əlbəttə ki, bizim siddiqlərin məqamına çatmaq tamahımız yoxdur, amma insan hər halda kamala doğru getməyə səy etməlidir. Hər kəs öz istedadı və bacarığı həddində daha yüksək dərəcələrə nail olmaq üçün çalışmalıdır. Səy edib qeyri-məsum insanların çata biləcəyi mərhələlərə yetişməlidir. Alimlər arasında yüksək insanlıq mərhələsinə yetişənlər çox olub və biz onlardan bəzilərini görmüşük və tanıyırıq. Amma çox böyük şəxsiyyətlər də var ki, ilahi insanların məqamı olan təkamülün sərhədlərinə yetişmişlər və biz onlardan xəbərsizik. Məlumdur ki, o cür yüksək mərhələyə çatmaq böyük iradə və davamlı çalışmalarla hasil olur.

ALLAHIN SEÇİLMİŞ BƏNDƏLƏRİNƏ MƏXSUS OLAN İSMƏT MƏQAMI

Allah insanın təkamülü yolunda maneə qərar verməmişdir. Əgər insan ciddi çalışsa, salehlərin məqamı kimi yüksək məqamlara çata bilər; hərçənd, o məsum olmayacaq. Siddiqlərin və salehlərin məqamı məsumların məqamından aşağıdır. Buna görə də, hər bir insan o məqamlara çata bilər, hər kəs ömrü boyu günah etməyə bilər. Həqiqətdə günaha batmamağa səy edən, nəfsin istəklərindən uzaq olmaq istəyən və ancaq Allahın istəklərinə tabe olmaq istəyən hər bir kəs əməl məqamında məsumdur. Amma məsum termini onun haqqında tətbiq edilmir. Bu mətləbin izahında gərək deyək: “ismət” kəlməsinin lüğət elmindəki mənası qorumaq (qoruyub-saxlamaq) və mane olmaqdır və bir termin kimi elə bir nəfsi səciyyəyə deyilir ki, həmin səciyyəyəni daşıyan insanı günahdan və ya hətta xətadan və səhvdən qoruyub-saxlayır. İndi, görək bu səciyyə maneədir və bu cəhətinə görə ona “ismət” səciyyəsi deyirlər, yoxsa Allah bu səciyyəyə malik olan insanı günahdan, xətadan saxlayır? Cümlədə hər iki məna düzdür: istər deyək məsum o kəsdir ki, qoruyucu səciyyəyə malikdir və o səciyyə onu xətadan, günahdan qoruyur, ya belə deyək ki, məsum o kəsdir ki, Allah onun günaha düşməsinin və xəta etməsinin qarşısını alır – heç də səhv etmərik. Çünki Allah da həmin səciyyənin vasitəsilə onu hifz edir. Deməli, məsum o kəsdir ki, xəta və günahdan və ya ancaq günahdan amandadır.

İSMƏTİN BÖLMƏLƏRİ

1. Günahdan saxlayan ismət: yəni məsum o kəsdir ki, öz ixtiyarı və qəsdi ilə günaha batmır.
2. Xətadan və səhvdən saxlayan ismət: yəni məsum o kəsdir ki, günahı tərk etməkdən əlavə xətadan da uzaq olsun.
Birinci növ ismət əməl məqamında olan ismətdir, amma ikinci növ ismət əməldən əlavə digər şeylərə də – yəni idrak və təşxis məqamına – şamil olur. Çünki ikinci növ məsum o kəsdir ki, əməl məqamında günah etməməkdən əlavə, seçib ayırd etməkdə, təyin etməkdə xətaya düçar olmur. Yəni həm düzgün anlayır və düzgün bəyan edir, həm də düzgün əməl edir.
Rəhmətlik Əllamə Təbatəbai peyğəmbərlərin və imamların isməti barəsində buyurur: “Qurani-Kərim açıq-aydın buyurur ki, Allah onları Özü üçün seçmiş və xalis etmişdir, necə ki, işarə edir: “Ataları, övladları və qardaşlarından bir qismini seçib doğru yola yönəltdik.” [22]
Allah onlara elmdən “asimə” (ismət) mələkəsi olan bir mərhələni verdi və bu mələkə onları günaha və xətaya düçar olmaqdan saxlayır. Bu xüsusiyyəti özlərində daşımaqla onların günaha (hətta kiçik günahlara) düçar olması imkansız olur. Baxmayaraq ki, “ismət” və “ədalət” səciyyəsi – hər ikisi günahın baş verməsinə mane olurlar, amma fərqləri bundadır ki, ismət mələkəsi ilə günahın kökü, baş vermə ehtimalı aradan qalxır, amma ədalət mələkəsi ilə insan birdəfəlik günahdan üz döndərmir.”
Davamında buyurur:
“İsmət” səciyyəsi təsirində qəti və daimi olmaqla yanaşı, eyni halda azad iradə və seçimlə səciyyələnən insan təbiətini dəyişməyib, onu ismətə məcbur etmir. Necə də məcbur edə bilər, halbuki elm özü ixtiyarın əsaslarındandır və elmin güclənməsi iradənin güclənməsinə bais olur. Məsələn, sağlamlığını düşünən bir kəs əgər yəqin etsə ki, filan şey öldürücü zəhərdir, onun yəqini nə qədər güclü olsa da, onu həmin zəhərdən çəkinməyə məcbur etməyəcək; əksinə yəqin, onu vadar edir ki, öz ixtiyarı ilə zəhərli mayeni içməkdən çəkinsin.”[23]
Deyilənlərə əsasən, hətta həzrət Əbülfəzl, Əliəkbər kimi adamlar və əksər imamzadələr, bəzi peyğəmbərlərə, məsum imamlara və Fatimeyi-Zəhraya (s) məxsus olan ikinci növ ismətə malik deyildirlər, eyni halda ömürləri boyu heç bir günaha mürtəkib olmayıblar. Əlbəttə, onların məqamının sair camaatdan dəfələrlə üstün olmasında şəkkimiz yoxdur. Onlar da bir növ ismət məqamının daşıyıcıları idilər. Məsələ burasındadır ki, bəzi peyğəmbərlər və məsum imamlar xüsusunda təzmin olunmuş ismətləri yox idi.
Belə nəticəyə gəldik ki, insan, onu günahdan saxlayan əməli ismətə sahib ola bilər. İnsan istəsə günah etməyə bilər və əgər ciddi üstünə düşsə, nəfsi riyazətlərə qatlaşsa, nəfsi istəklərini cilovlaya bilsə və Allahla rabitəsini möhkəmləndirsə siddiqlərin məqamına yetişə bilər. Buna görə də, mənəvi kamalata çatmaq yolunda hərəkət etməliyik və özümüzə təlqin etməliyik ki, siddiq və ya saleh olmaq istəyirik.
Şübhəsiz, əgər insan çalışsa və lazım olan ləyaqəti və tutumu qazansa, Allah belə məqamları əta etməkdə paxıllıq etməyəcəkdir. Əslində Allahın Özü insanı ali məqamlara çatmağa təşviq etmişdir. İslam, mömini kamal yolunda səy göstərməyə çağırmışdır. Allah möminin çalışqan olmasını və aza qane olmamasını istəyir. Mömin peyğəmbərlərin məqamına baxmalıdır və səy etməlidir ki, onlar qədəm götürdüyü yerə qədəm qoysun.
Əgər biz peyğəmbərlərin məqamına və ismətinə çata bilmiriksə, siddiqlərin və salehlərin məqamına çata bilərik, çünki peyğəmbərlərə və imamlara məxsus olan ismət, o iki məqama sahib olmağın şərti kimi göstərilmir.
Əvvəldə söylədiyimiz kimi, “siddiq” düzgünlükdə, doğruluqda edilmiş mübaliğədir; yəni elə bir doğru-düzgün kəs ki, həyatı boyunca yalana üz tutmur. Belə insanın danışığında, əməlində, hətta fikrində belə yalana rast gəlinmir.

İMANDA SƏDAQƏTİN ƏHƏMİYYƏTİ VƏ ONA ÇATMAĞIN YOLLARI

Peyğəmbər (s) sidqin və doğruluğun dəyəri barədə buyurur: “Sidq yaxşılığa aparıb çıxarır və yaxşılıq da behiştə. Doğru danışan hər bir kəs, nəhayət, Allah yanında siddiq olaraq tanınar.” [24]
Bəlkə də, biz sözdə, düşüncədə və rəftarda sədaqətli olmağı elə də çətin bir iş bilməyək. Elə təsəvvür edək ki, çox asanlıqla yalan danışmaya, pis şeyləri düşünməyə və insana yaraşmaz işləri görməyə bilərik. Amma həqiqətdə bu çox çətin bir işdir. Biz, hamımızın Allaha imanlı olduğumuzu, Allahı daim hazır və nazir gördüyümüzü iddia edirik. Amma görək, bizim danışığımız və rəftarımız bu iddiamızı təsdiq edirmi?
Biz hərdən təklikdə bəzi işlər görürük ki, əgər yanımızda bir uşaq olsaydı, utanıb o işi görməzdik, bəs belədirsə, biz Allahın bizi hər zaman gördüyünə necə etiqad edirik və pis işlər görürük.
Həqiqətdə, Allahı balaca bir uşaqdan da aşağı tuturuq; etiqadımızda sadiq deyilik, etiqadımızda yalan var. Biz etiqad edirik ki, əgər insan ömrünü Allah itaətdə sərf etsə, Allah da onun ömrünün müqabilində elə bir mükafat verəcəkdir ki, bu mükafat dünya və dünyada olanlardan daha dəyərlidir. Amma görən, bu etiqadımızda sadiqikmi? Rəftarımız bu etiqadımızı təsdiqləyirmi?
Əgər bir nəfərin kiçik bir kisədə qızılı olsa, onu boş yerə quyuya atar? Ağıllı bir insan bu işi görərmi? Ya əgər bir sikkə qızıl pulu olmuş olsa, onu etibarlı bir yerdə gizlədər ki, itməsin və ya oğurlamasınlar. Deməli, insan heç vaxt öz maddi sərvətini və sərmayəsini bihudə yerə əldən verməz, çünki bu işi ağıldan kənar bir iş görür. Belə olan surətdə, əgər biz ömrümüzün hər anının brilyantdan daha qiymətli olmasına inanırıqsa, onu müftə əldən verməyə necə razı oluruq. Deyək ki, günah etməyək, ömrümüzü yenə də boş yerə keçirmirikmi? Əgər bizim ömrümüzün hər anının müqabilində dünyadan daha qiymətli olan mükafat alacağımıza etiqadımız olsa, onu heç vaxt havayı əldən vermərik; necə ki, dünya malını havayı əldən çıxarmırıq. Əgər min manat salıb itirsək dilxor oluruq və hətta namaz qılanda da fikrimizdən onu tapmaq keçir. (Adətən, bəziləri itkilərini namaz qılanda fikirləşib axtarmağa başlayırlar və yaddan çıxan şeyləri namazda yadlarına salırlar.)
İnsan zəhmətlə ələ gətirdiyi sərvətini asanlıqla başqasının ixtiyarında qoymur, onun qədrini bilir. Çünki onu qazanana kimi çoxlu zəhmətlərə qatlaşmışdır. Amma mümkündür, azacıq ziyan hiss etmədən saatlarla ömrünü batil yolda xərcləsin. Başqa sözlə, mümkündür, insan malını, pulunu sərf etməkdə paxıl olsun, amma ömrünü sərf etməkdə paxıllıq etməsin; baxmayaraq ki, malın dəyəri ömrün dəyəri ilə bərabər ola bilməz.
Deməli, biz axirətə və ömrümüzün hər anında qazana biləcəyimiz axirətlə bağlı savablara iddiamızda və imanımızda sadiq deyilik. Əgər belə olmasaydı, həqiqi iman sahibi olsaydıq, ömrümüzü boş, mənasız keçirməzdik, o ki, qalmışdı onu günaha sərf edək! Həqiqətdə, bizim həyatımız yalana qarışıq bu iddialarla doludur. Əgər Allah eləməmiş rəftarımızda və danışığımızda da yalan olmuş olsa, böyük bir müsibətə düçar olmuşuq. Allah Quranda buyurur: “Ona şərik qoşmadan əksər adamlar inanmazlar Allaha.” [25]
Bəlkə də Allah bu ayə ilə bizə anlatmaq istəyir ki, əksər möminlərin imanları şirklə qarışıqdır və xalis deyil. Əgər adamın ancaq bir məbudu olsa və müşrik olmasa, onun qəlbində həvəslərə, məqampərəstliyə və bir sözlə, dünya məhəbbətinə yer qalmayacaq. Bu cür təmayüllərin, batil əlaqələrin olması onu göstərir ki, belə insanın bir yox, bir neçə məbudu var: “(Ey Rəsulumuz!) İstəyini özünə tanrı seçəni de, tanıdınmı? Yaranmamışdan öncə də tanıyırdı, (höccətini tamam edəndən sonra) azdırmış onu Allah. Qulaqlarına, ürəyinə möhür vurmuş, gözlərinə pərdə çəkmiş Allah. Allahdan başqa onu doğru yola kim çəkəcək? Bunu anlamazmısınız?” [26]
Bəli, həvayi-nəfsi olanlar, həvayi-nəfslərini məbud qərar vermişlər və müşrikdirlər. Həqiqətdə, iman həvayi-nəfsə aludə olduğu üçün xalis deyil və şirkə bulaşmışdır. Əlbəttə, şirkə bulaşmış imanların hamısı bir həddə deyil; bəzən 99 % iman, 5 % şirklə qarışıq olur və bəzən bir həddə çatır ki, Allaha olan əsl iman aradan qalxır.
Bizim günaha aludə olmağımızda şəkk yoxdur, amma görən, illərlə ömrünü günah və mənasız əyləncələrdə keçirmiş bir kəs, qərara gəlsə ki, günahdan əl çəksin və öz imanında, etiqadında sadiq olsun həqiqətdə siddiq olsun, belə bir iş mümkündür, ya yox? Aydındır ki, bu iş mümkün olan işdir. Hətta ömründən altmış il keçəndən sonra, yenə də insan siddiq olması üçün qərara gələ bilər, bu şərtlə ki, öz keçmişindən tövbə etsin və qalan ömrünü Allaha itaətdə sərf edəcəyi qərarına gəlsin. Rəftarı Allah istəyən kimi olmalıdır: oyaqlığı, oturması, durması, get-gəli, camaatla rəftarı – hamısı Allah üçün olmalıdır. Bu mümkün olan bir işdir, amma qısa bir müddətdə hasil olmur, qısa bir müddətdə insan siddiqə çevrilmir. “Sidq” bir səciyyədir ki, davamlı və uzun səyin nəticəsində insanda yaranır. Altmış ildən sonra siddiq olmaq istəyən kəs, o qədər çalışmalıdır ki, sidq səciyyəsi, həmin söylədiyimiz dəqiq mənasında, onda yaransın. Mümkündür, bir adam həmin səciyyəni qazanması üçün iki il uzun zəhmətlərə, davamlı ibadətlərə qatlaşsın. Bu halda, siddiq olandan sonra onun dərəcəsi, siddiq olmaq üçün bir il zəhmət çəkmiş şəxsin dərəcəsinin iki bərabəri olacaqdır və həmçinin onun mükafatı da artıqlaması ilə veriləcəkdir. Eləcə də, əgər həmin məqama çatmaq üçün uzun illər zəhmət çəkməli olsa, onun dərəcəsi yuxarı olacaqdır, indi gör, insan yetkinlik çağından Allaha bəndəlik etmək fikrinə düşsə nə olar. Doğrudan-doğruya, Allahın yolundan başqa ayrı bir yola düşməyə, Allah fikrindən qeyri şeyləri beynində fikirləşməyə və hətta günahı xəyalına belə gətirməyə. İnsanın, hətta günahı fikirləşməyəcək həddə, belə bir məqama çata bilməsinə inanmaq bizə olduqca çətindir, amma bizim üləmalarımız arasında bu məqama çatan adamlar olub.
Nəql edirlər ki, rəhmətlik Seyid Rəzi və Seyid Mürtəza (Allah hər ikisinə rəhmət etsin) camaat namazı qılmaq istəyirdilər. Böyük qardaş olan Seyid Mürtəza işarə ilə Seyid Rəziyə çatdırmaq istəyir ki, mənim ədalətimdə heç bir şübhə-filan yoxdur; buna görə də deyir: “Bizdən hər kim indiyə qədər günaha batmayıbsa, camaat namazının imamətini də o öhdəsinə götürsün.” Seyid Mürtəza bu sözlərlə qardaşına anlatmaq istəyir ki, mən həddi-büluq yaşından indiyə qədər günaha mürtəkib olmamışam. Seyid Rəzi cavabında deyir:
“Həmçinin indiyə qədər günahı xəyalına gətirməyən kəs camaat namazının imamətini öhdəsinə götürsün.” Yəni mən hətta günah fikrini də zehnimə salmamışam!
Böyük şəxsiyyətlərdən biri nəql edirdi ki, 60 il bundan qabaq Qacar nəslindən bir nəfər var idi ki, bir zamanlar İraqda İranın baş konsulu vəzifəsində işləyirdi. Bu adam pəhləvan cüssəli bir şəxs idi və yeriyəndə çox vüqarlı addım atırdı. Onun bu cür vüqarlı, başıyuxarı yol yeriməsini bəzi adamlar onun təkəbbürlü olmasına yozurdular. Amma mən isə onda bir təvazökarlıq da hiss etmişdim və arada bir sirrin olduğunu güman edirdim. Mən onu tanımırdım. Nəhayət, ölüm ayağında iki nəfər “mərcə müctəhid”in dalınca adam göndərir ki, vəsiyyətini onlara həvalə etsin. Ölüm halında o iki nəfər müctəhidin hüzurunda belə demişdi: “Pərvərdigara! Sən Özün şahidsən ki, mən yetkinlik çağından indiyə qədər bilərəkdən günaha batmamışam!” O, həmin halda, hər kəsin ölüm ayağında günahlarına etiraf etdiyi bir vaxtda, özü də iki nəfər müctəhidin hüzurunda deyir “mən yetkinlik yaşından indiyə qədər günah etməmişəm.” Bu hadisəni danışan həmin alim deyir: “Bu əhvalatı eşidəndən sonra anladım ki, onun belə iddia etməyə haqqı var idi.” Bəlkə də həmin böyük alim onun batinini görürmüş, çünki Allah övliyalarından bəziləri adamların batinlərini oxuya bilirlər.
Cavanlığın ilk çağlarından özünü günahdan qoruyan və ancaq Allaha nəzər yetirən belə bir kəs məlumdur ki, siddiqlərin məqamından kənarda olmayacaqdır.

Kitabın adı: Axirət azuqəsi / Müəllif: Ayətullah Misbah Yəzdi - Tərcümə edən: F. Şəfiyev

1. “Hud” surəsi, ayə: 7.
2. “İsra” surəsi, ayə: 70.
3. “Əl-mizan”, c.13, səh.165.
4. “Əraf” surəsi, ayə: 179.
5. “Qəmər” surəsi, ayə: 54-55.
6. “Biharül-ənvar”, c.23, səh.233.
7. “Məanil-Əxbar”, Şeyx Səduq, səh.289.
8. “Nəhcül-Bəlağə” (tərc), Feyzül-İslam, xütbə: 184, səh.612.
9. “Məhcətul-beza”, Feyz Kaşani, c.8, səh.258.
10. “Nisa” surəsi, ayə: 69.
11. “Furqan” surəsi, ayə: 30.
12. “Əl-mizan”, c.1, səh.324-325.
13. “Ali-İmran” surəsi, ayə: 33.
14. “Bəqərə” surəsi, ayə: 253.
15. “Biharül-ənvar”, c.18, səh.345.
16. “Səcdə” surəsi, ayə: 17.
17. “Şüəra” surəsi, ayə: 83.
18. “Ənbiya” surəsi, ayə: 72.
19. “Nəhcül-bəlağə”, Şəhidinin tərcüməsi, xütbə: 192, səh.224.
20. “Məryəm” surəsi, ayə: 41.
21. “Maidə” surəsi, ayə: 75.
22. “Ənam” surəsi, ayə: 87.
23. “Əl-mizan”, c.11, səh.177-189, “Darul-kitabil-İslamiyyə” nəşriyyatı.
24. “Məhcətul-beyza”, Feyz Kaşani, c.8, səh.14.
25. “Yusif” surəsi, ayə: 106.
26. “Casiyə” surəsi, ayə: 23.



Nəzərlər

Ad və soyadı :
E-mail :
Lütfən əşağıdakı iki ədədin cəmini qeyd edin :
4+7 =