Əsas səhifə | Kitabxana | Məqalələr | Şübhələr | Sual və cavab | Alimlər | Şiəliyə tapınanlar | Nəzər nöqtəsi | Qalereya |

|

DÜNYANIN KİÇİKLİYİ VƏ AXİRƏTƏ DİQQƏTİN ƏHƏMİYYƏTİ


Məhəmməd təqi Misbah Yəzdi

F. Şəfiyev

Peyğəmbəri-Əkrəm (s) yaxın və uca məqama malik olan səhabəsi Əbuzərə nəsihət edərkən belə buyurur:
“Zəkalı və bacarıqlı insan o kəsdir ki, həmişə öz ömründən necə səmərəli istifadə etmək və saleh işlər görmək barədə düşünür. Nəfsani istəklərini ayaqları altına atır, qəflətə düçar olmamaq üçün heç vaxt ürəyinin və meylinin istəklərinə uymur. Ey Əbuzər! Zirək və bacarıqlı adam o kəsdir ki, öz nəfsini ədəbləndirə bilsin və ölümdən sonrakı həyatı üçün səy etsin. Bacarıqsız adam o kəsdir ki, öz nəfsani istəklərinə boyun əyir və bu halda da, Allahdan öz arzularını diləyir.”
İnsan əql və nəfsə sahib olan bir mövcuddur. Hərdən əql nəfsə qələbə çalır, hərdən də nəfs əqli üstələyir. Bu bölümdə hər iki hal təsvir olunmuşdur:
Hərdən nəfs zəifləyib sönür və öz istəklərini əqlə qəbul etdirə bilmir. Bu, nəfsin tərbiyəsi yolunda qədəm götürüb, daim ölümdən sonrakı həyat barəsində düşünən zəkalı insan haqqındadır. Bunun əksi olaraq, hərdən nəfs və nəfsani istəklər əqlə üstün gəlir, ona hakim kəsilir. Daha sonra insan nəfsani həvəslər qarşısında gücsüz olub, heyvani istəklər müqabilində müqavimət göstərə bilmir. Bu təfsir “Biharül-ənvar”ın bir nüsxəsində ‒ “Nəfsi həşr olmuş kəs” fəslindədir. Bu nüsxəyə əsasən, cümlənin mənası belə olur: zirək o kəsdir ki, nəfsi zəifləmiş olsun. Lakin başqa bir nüsxədə “Nəfsini ədəbləndirən kəs” kimi göstərilmişdir. Bəlkə də, ikinci təbir – zirək o kəsdir ki, nəfsini tərbiyə etmiş olsun – daha düzgündür. Başqa təbirlə desək, zirək o kəsdir ki, özünütərbiyə ilə məşğul olub, nəfsin xahiş və həvəslərinə meydan verməsin. Belə bir insan ağıllı surətdə düşünüb məhdud olan maddi aləmə göz yummaqla, baxışlarını sonsuz əbədiyyət üfüqlərinə yönəldə bilər; əməllərini qiyamət günü üçün tənzim edər. İslamın nəzərində belə bir düşüncə zirəklik olub, həmin insan da bacarıqlı sayılır. Çünki o, məqsəd haqqında düşünür və məhdud dünya əvəzinə, sonsuz aləm olan axirəti görür. Dünyanın keçici olan ləzzətləri ilə axirətin əbədi nemətlərini müqayisə edəndə, müdrikcəsinə üstünlüyü ikinciyə verir. Dardüşüncəlilər kiçicik ləzzət və süst amallardan başqa heç bir şey haqqında düşünmür və onları əbədi axirət ləzzətlərindən üstün bilirlər. Əqlin yüyənini öz nəfsinin həvəslərinə tapşırıb, özlərini qarın və şəhvətlərinin ixtiyarında qoyaraq xar edirlər. Əmirəlmömininin (ə) sözləri ilə desək, “Hərdən əql nəfsin istəkləri qarşısında əsir olub, onun itaətinə keçir.” Belə insan nəfsani həvəslərinə itaət edir və arzusu da budur ki, cənnətdə Allah övliyaları ilə bir yerdə otursun.

ƏMANƏTƏ VƏFA, QƏLBİ VƏ RUHİ HAZIRLIQ

Peyğəmbər (s) bəzi mənəvi halların insanın əlindən çıxa bilməsi ehtimalını nəzərdə tutaraq buyurur:
“Ey Əbuzər! Bu ümmətin əlindən çıxacaq, itirəcəyi iki sifət – əmanətə vəfa, ruhi və qəlbi hazırlıq olacaqdır. İş o yerə çatacaqdır ki, qəlbən qorxan bir nəfər belə tapılmayacaqdır.”
Bu bəyanda Həzrət (s) iki mühüm əxlaqi sifətə işarə edir. Onlardan biri sağlam ictimai əlaqələrin qurulmasında əsaslı rol oynayan, ictimai və əxlaqi bir xüsusiyyət olan əmanətə vəfadarlıqdır ki, onsuz sağlam cəmiyyətin təşkili qeyri-mümkündür. Çünki ictimai əlaqələrin əsası qarşılıqlı etimada əsaslanır.
Rəsuləllah (s) bu bölümdə ondan sonra ümmətin yaxşı sifətlərinin əldən çıxacağını bildirir.
İslam ümməti tərbiyə olunmuş cəmiyyət kimi digər ümmətlərə nisbətdə iki böyük üstünlüyə malik idi. Bu imtiyazın birincisi, öz aralarında olan ictimai və həmçinin digər millətlərlə olan əlaqələrə aid idi. İkinci imtiyaz ümmətin fərdi şəxsiyyətinin formalaşmasındakı rolu idi. Bu ümmət həm mənəvi və fərdi şəxsiyyət baxımından yetkin idi, həm də ictimai baxımdan. Bu sifətlər Allah-taala tərəfindən mütəmadi olaraq Peyğəmbərin (s) vasitəsilə emal olunan tərbiyənin təsiri nəticəsində yaranmışdır. İslam ümməti Rəsuləllah (s) kimi kamil bir bağbanın əli ilə suvarılıb yaşıllaşan, bəhrəsi könül oxşayan bir bağa çevrilmişdi. İndi əgər bu bağa xəstəlik düşərsə, yəqin ki, xəstəliyin əlamətləri onda zahir olacaq və get-gedə pozulub sıradan çıxacaqdır. İctimai və fərdi xüsusiyyətləri baxımdan misilsiz olan İslam ümməti, Peyğəmbərin (s) vəfatından sonra xəstəliyə düçar oldu və yaşıllıq xəzana döndü. İslam millətinin canına düşən ilk dərd onların ürəklərinin bərkiməsi oldu. Yumşaqlıq və səmimiyyət qəlblərdən silindi, hətta Haqq-taalanın qarşısında belə boyun əymədilər. Onların hər biri ayrılıqda daşürəkli insanlara çevrildilər və haqqın sözü ürəklərində təsir qoya bilmədi. Halbuki ilahi kəlam qarşısında ürəkləri yumşalıb göz yaşı axıtmalı idilər.
İkinci bəla onların ictimai əlaqələrində üzə çıxdı. Vəfalılıq və işlərində düzgünlük zəiflədi və əmanətə xəyanət etdilər. Bu, cəmiyyətdə səslənən həyəcan siqnalı idi. Fərdi və ictimai olan bu iki bəla hər hansı cəmiyyədə özünə yer taparsa, həmin fərd və cəmiyyət süquta məhkumdur. Bu dəyərlər ancaq İslama və müsəlmanlara məxsus deyildir. İslamın zühurundan əvvəl də hamı başa düşürdü ki, sədaqət, əmanətə vəfa yaxşı xüsusiyyət, xalqın malına xəyanət etmək isə şərəfsiz bir işdir.

ƏMANƏTƏ VƏFANIN ROLU

Ərəblər, bəlkə də bütün dünya xalqları arasında Peyğəmbərin (s) müvəffəqiyyətinin ən böyük amili, onun əmanətdar və sadiq adam olması idi. Peyğəmbərlikdən əvvəl xalq onu etimadlı, doğru-düzgün adam kimi tanıyırdı və ona “Mühəmməd Əmin” deyirdilər. Peyğəmbərin (s) bu xüsusiyyəti xalqın ona meyl göstərməsinə səbəb olurdu. Çünki əmin olmağın lazımlı şərtlərindən biri, sözündə doğru-düzgün olmaqdır. Başqasının malına xəyanət edən adam, doğru danışa bilməz. Əksər insanlar onun peyğəmbərlik iddiasını qəbul edirdilər, çünki bilirdilər ki, o heç vaxt yalan danışmayıb.
Əvvəldə deyildiyi kimi, əmanətə vəfa kimi bir dəyər ağılla dərk edilir. Əgər peyğəmbərlik və dəvət olmasaydı belə, xalq onun əmanətdə vəfalı olmağını dərk edəcəkdi. Amma İslam dini əqlin bu hökmünü təsdiq edib buyurur:
“Allah sizə əmr edib buyurur ki, (aldığınız) əmanəti öz sahiblərinə qaytarasınız.” [1]
Əmənatə vəfa həyatın zəruriyyətlərindəndir. Xalq əgər öz davranışlarında ona riayət etməsə, həyat sistemi bir-birinə dəyər və artıq kimsəyə etimad olunmaz. Çünki ictimai həyatın bünövrəsi və əsası, insanların qarşılıqlı etimadına əsaslanır. Əmanət, danışıqda düzgünlük və sədaqət, əmanət isə rəftarda düzgün əməl tələb edir. Onun dəyəri müstəqil əqli ölçülərdəndir və dəlilə, sübuta ehtiyacı yoxdur. İslamın bu yöndəki sifarişləri tərbiyəvi xarakter daşıyır. Əqlin dərk etdiyi şeyi şəriət təyin edib, həmin yöndə tapşırıq verir.
Əmanətə vəfa, təkcə kimlərinsə şəxsi malının qorunub-saxlanılması deyil və həmçinin ümumxalq malının mühafizəsinə də şamil olur. O cümlədən, xiyaban, torpaq, su, yaşıllıq və İslam ölkəsinə aid olan hər bir ümumxalq malı əmanət sayılır. Ümumxalq malının qorunması daha lazımlıdır. Çünki bir şəxsin malına xəyanət edən kəs, ancaq həmin şəxsə borclu qalır. Lakin ümumi əmlak və “beytül-mal”a xəyanət edərsə, bütün müsəlmanlara xəyanət etmiş olur. Dövlət maşınında sürücü işləyən şəxs əliəyri adam olarsa, diqqətsizlik edib idarə etdiyi maşına xəsarət yetirdikdə, bütün xalqa xəyanət etmişdir. Əgər ümumi dövlət malı şəxsi işlər üçün sərf edilərsə, ümumi əmlaka xəyanət edilmişdir.
Qurani-Kərim İslam cəmiyyətini əmanətdar və əhdinə vəfalı bir cəmiyyət kimi təqdim edir:
“Möminlər o kəslərdir ki, götürdükləri əmanəti geri qaytarar, öz əhdlərinə vəfa edərlər.” [2]
Başqa bir yerdə buyurur: “Aldığınız əmanəti öz sahibinə qaytarın.”
Əmanət barəsində göstərilmiş tapşırıqlar ona görədir ki, əgər qarşılıqlı etimadın, əhd-vəfanın şərtləri cəmiyyətdən silinərsə, camaat bir-birinə xəyanət edər və biri digərinin hüququnu ayaqlar altına atar. Nəticədə, dayağı qarşılıqlı etimad olan cəmiyyətin sütunları çökər ki, bu da insani dəyərlərin unudulmasının başlanğıcıdır.

RUHİ VƏ QƏLBİ HAZIRLIĞIN ROLU

Qəlbən səmimi olub, vicdanları oyaq insanlar əgər Allah qarşısında da səmimiyyət izhar etsələr, cəmiyyətdə baş verən hadisələrə qarşı biganə ola bilməzlər. Belə insanlar peyğəmbərlərin dəvətini can-başla qəbul edərlər. Onlara qorxulu xəbər veriləndə, cəhənnəmi yad edəndə canlarına lərzə düşər və əgər onlara xoş müjdə verilsə, sevinib şad olarlar. Bir kəsə zülm edildiyini görəndə, narahat olarlar və gözləri yaşla dolar və ya bir kəsin öz haqqına çatdığını görəndə sevinərlər. Ürəkləri yumşaq, qəlbən səmimi olan bu cür insanlar haqqın qarşısında təslim və sinələri haqqın qəbulu üçün həmişə açıq olar. Bu insanların müqabilində ürəkləri daşlaşmış adamlar, haqla üzləşdikləri və ətraflarında baş verən hadisələrlə qarşılaşdıqları zaman biganə və laqeyiddirlər. Çünki qəlbləri həqiqətin qəbulu üçün hazır deyildir. Təbii olaraq peyğəmbərlərin də dəvətini qəbul etmir və haqq qarşısında təkəbbürlülük edirlər. Onlar ancaq özlərini düşünür və öz heyvani istəklərinin dərdini çəkirlər.
Quran əhli-kitabdan iki dəstəni misal göstərir: birinci dəstə yəhudilərdir ki, İslamın və möminlərin ən qatı düşmənləri idilər:
“Sonra sizin ürəkləriniz o qədər bərkidi ki, daş kimi, hətta ondan da bərk oldu. Halbuki bəzi daşlardan bulaqlar axır.” [3]
Bəzi daşların yarıqlarından su axır, lakin yəhudilərin ürəyi o qədər bərk olur ki, heç vaxt ürəkləri kövrəlib, gözlərindən yaş axmır. Bu qövmün möminlərlə həmişə düşmənçiliyi olmuşdur. Bu dəstənin müqabilində Quran, ikinci dəstəni möminlərin dostu olub onlarla mehriban davranan əhli-kitabı belə tanıtdırır:
“Əhli-kitabdan möminlərə ən mehriban olanı o kəslərdir ki, deyirlər biz nəsraniyik. Nəsranilərin müsəlmanlarla dostluğu ona görədir ki, onlardan bəziləri alim və zahiddirlər. Onlar Allahın hökmü qarşısında dikbaşlıq edib, təkəbbürlülük göstərmirlər” [4].
Bu ayənin ardınca Allah-taala buyurur:
“Peyğəmbərə (s) bir ayə nazil olduğu zaman onlar həmin ayəni eşitdikdə, gözlərindən yaş axar. Çünki onun haqq olduğunu bilirdilər.”
Haqq qarşısında ürəklərinin yumşaqlığı onların iman gətirməsinə səbəb oldu. Çünki qəlbləri haqqın üzünə açıq idi. Bunların müqabilində daşürəkli yəhudilər iman gətirmirdilər. Tarixdə görürük ki, bir çox hallarda məsihilər İslamı qəbul etmiş və xalis möminlərdən olmuşlar, lakin yəhudilərdən çox azı İslamı qəbul edirdilər.
Peyğəmbər (s) buyurur: “Elə bir gün gəlib çatacaq ki, ruhən və qəlbən hazır olan xaşe bir adam tapılmayacaq, təvazökarlıq və ürəyiyumşaqlıq mənasız olacaqdır.”
Özlərini islamşünas adlandıran bəzi tədqiqatçılar iddia edirlər ki, İslamda insanın özünü sındırması bəyənilmir. Hətta Allahın qarşısında da insan qürurunu sındırmamalıdır. Ürəyin kövrəlməsi, göz yaşının axıdılması, təvazökarlıq belə, insanlar üçün dəyər hesab edilmir. Halbuki Quran möminləri təvazökar olaraq tanıtdırır. Alimlərdən birinin yanında Quran oxunduğu zaman ağladığı üçün haqq yoldan çıxmaqda müttəhəm etmişdilər. Belə xəyal edirmişlər ki, ancaq əzadarlıqda, yasda ağlamaq olar, Quran oxunduğu zaman ağlamağı bidət bilirmişlər. Bu əməl o qədər unudulub tərk edilmişdi ki, əgər kimsə Quran oxuyanda ağlasaydı, həmin adamı dindən çıxmaqda günahlandırırdılar.
Ruhi və qəlbi hazırlıq qəlbdə baş qaldıran təvazökarlıq, saf səmimiyyətdən doğan zillət hissidir. Onun reaksiyası insanın cismində və çöhrəsində zahir olur. Rəhmətlik Rağib İsfahani bu kəlmənin təfsirində belə deyir: “Xüşu sözü zəiflik və acizlik hiss etmək mənasındadır. Daha çox insanın cismində zahir olan hissi əlamətlər barəsində işlədilir.”
Misal olaraq, ruhi və qəlbi hazırlıq mənasını daşıyan “xüşu” kəlməsinin Quranda işlədildiyi yerlərə işarə edirik:
1. Danışıqda: “(Qiyamətdə) rəhman Allahın yanında səslər xaşe olarlar.”[5]
2. Gözlərdə: “(Qiyamət günü kafirlər qorxudan) xaşe və zəlil olaraq baxışlarını aşağı dikərək qəbirdən baş qaldıracaqlar.” [6]
3. Çöhrədə: “(Qiyamətdə) bir dəstənin üzü xaşe olacaqdır.” [7]
4. Səcdədə: “Onlar gözüyaşlı alınlarını səcdəyə qoyub, daimi olaraq (Allah tərəfindən) qorxularına və xüşularına (yeni dərəcələr) artırarlar.” [8]
5. Namaz və duada: “Beləliklə, möminlər nicat tapdılar. O kəslər ki, namazlarında xaşe və təvazökar olarlar.” [9]
6. Qəlbdə: “Görəsən, möminlərin ürəklərinin Allahı yad etməklə xaşe olmalarının vaxtı çatmamışdırmı?” [10]
Bu ayələrin hər biri haqqında ayrıca bəhs etmək münasib vaxt tələb edir ki, hələlik buna imkanımız yoxdur. Qısa olaraq aydınlaşdı ki, xaşe – qürur və təkəbbür hissi olmadan, insanın vücudunda zahir olan bəndəlik əlamətidir. Xüşu libasına bürünmüş insan vücudundakı təkəbbür və xudbinlik ruhunu öldürür. Xudbinlik və təkəbbür insanı Allah qarşısında təvazökar və səmimi olmaqdan saxlayır. Şübhəsiz ki, təkəbbürlülərin bariz nümunəsi şeytandır. Quran onun barəsində buyurur:
“Bütün mələklər (Adəmin qarşısında) səcdə etdilər. (Yalnız) Şeytan səcdədən boyun qaçırıb, imtina etdi.” [11]
Əli (ə) ayənin izahında buyurur: “Şeytan xudbinliyə və təkəbbürə düçar oldu və öz yaradılışında özünü Adəmdən üstün tutdu. Atəşdən xəlq edildiyi üçün təəssüb göstərib açıqcasına Allahın fərmanına boyun əymədi. Deməli, Allahın düşməni olan Şeytan, təəssübkeş və lovğaların rəhbəri olaraq, təkəbbürün əsasını qoydu. Allahla əzəmət və böyüklük libasını (ki, yalnız Allaha məxsusdur) ələ keçirmək üçün davaya qalxdı. İzzət və qürur libasını geyinib, zillət və kiçiklik libasını bir kənara atdı.” [12]
Davamında buyurur: “Belə isə, Allahla şeytan arasında olan bu əhvalatdan ibrət götürün. Şeytan bu hərəkəti ilə neçə illik zəhmətini və ibadətini zay etdi. Allaha altı min il ibadət etməsinə baxmayaraq (məlum deyil, bu illər dünya illəri hesabı ilədir, ya axirət), təkəbbür etdiyi üçün bir anda bütün zəhməti hədərə getdi. Belə olan halda, şeytandan sonra təkəbbür göstərməklə kimsə Allahın əzabından amanda qala biləcəkmi? Allah-taala heç vaxt belə bir bəndəni cənnətə buraxmayacaqdır. Çünki həmin günaha görə özünün (günah edənə qədər) ən sadiq bəndələrindən birini (şeytanı) cənnətdən xaric etmişdir. Bilin ki, Allahın hökmü yer əhli üçün də, göy əhli üçün də birdir.”
Bunu da xatırlamaq lazımdır ki, insanlar arasında səmimiyyətin itməsinin, ürəklərin qəsavət bağlamasının, xəyanətin meydana çıxmasının mənşə və səbəbi onların dünyaya olan hədsiz bağlılıqlarıdır. Dünyaya bağlılıq insandan xüşu və təvazökarlıq hisslərini alıb aparır. İnsanın xəyanətə əl atması, harama bulaşması dünyaya bağlandıqdan sonra meydana çıxır. Deməli, xüşu halını qoruyub saxlamaq üçün dünyaya ürək bağlamaqdan, Onu həyatın əsas qayəsi olaraq hədəf seçməkdən çəkinmək lazımdır.
Ətrafımıza nəzər salsaq görəcəyik ki, get-gedə cəmiyyət öz milli və əxlaqi dəyərlərini itirməkdədir. Cəmiyyətdə əxlaqsızlıq, ictimai fəsad baş alıb gedir. Bu kimi işlərin səbəbini maddiyyata uymaqda axtarmalıyıq. Bu bağlılıq və ya meyillilik istənilən günaha zəmin yaratmış olur. Bir insan günaha batdığı üçün kədərlənmir, lakin azacıq pulu əlindən çıxdıqda, maddi problemlə üzləşdikdə qəm dəryasına batır. Həmçinin qorxur ki, birdən ondan vergi alarlar. Bu halın qarşıya çıxması dünyaya həddindən artıq qapılmağın nəticəsidir. Əgər bir nəfər ürəyini axirətə bağlamış olsa, hər bir şeydən axirəti üçün bəhrələnməyi bacaracaqdır. Əgər pullu olsa, o pulu öz axirəti yolunda xərcələyəcəkdir. Əgər kasıb olsa, səbri ilə Allahın razılığına boyun əyməklə, öz axirəti üçün bəhrə götürəcəkdir. Pulu olsa, Allah yolunda infaq etməklə, pulu olmasa da, başqa bir yolla ehtiyacı olanlara kömək edəcəkdir.
İnsanın dünyaya məhəbbəti artdıqca, bacardığı qədər mübah işlərdən istifadə etməyə çalışacaq. Əgər bu onu qane etməsə, şübhəli işlərə meyil göstərib, bir yolla şəriətin hökmlərindən kömək almağa çalışıb, gördüyü işə haqq qazandırmağa başlayacaq. Bu gün riyanın bir növünə əl atacaq, sabah qəti və yəqin bilinən harama qurşanacaq. İş o yerə gəlib çatacaq ki, artıq hər bir günahı, hətta kəbirə olsa belə, görməkdən çəkinməyəcək. Təbiidir ki, belə adamın ürəyi bərkiyib, xüşu halını itirəcəkdir. Elə ki, dünya hərisliyi ürəyində baş qaldırdı, xalqın malına xəyanət edəcək, ondan şəxsi mənafeyi üçün faydalanmağa çalışacaqdır. Deməli, qəlbin qəsavət bağlamasının amili günaha, heyvani ləzzətlərə aludə olub, dünyəvi işlərə qapılmaqdır. İndi bu dərdin müalicəsi üçün onun köklərini axtarmaq lazımdır.
Diqqət yetirmək lazımdır ki, bu, ağacın qurumasına nə səbəb olmuşdur? Hansı zəhərli maddə ilə suvarılmışdır ki, bu günə qalıb? İnsan vücudunun ağacını xəstəliklərdən qorumaq üçün onu sağlam maddələrlə qidalandırmaq lazımdır. Həmçinin onun heyvani istəklərə uymasının qarşısı alınmalıdır, çünki bu vəziyyətin davamı ürəyin bərkiyib, qəsavət bağlamasına gətirib çıxarır. Ürəyi basmış qəsavətin kökünü kəsmək üçün onu vücuda gətirən xəstəlikləri insana tanıtdırmıq lazımdır.
Bildiyimiz kimi, insanın Allahdan və mənəviyyatdan ayrılmasına bais olan bütün xəstəliklərin mənşəyi dünyadır. Qurani-Kərim müxtəlif bəyanlarla, insanı dünyadan qorxutmağa çalışır.
Bəzən “Nəhcül-bəlağə”nin bir xütbəsində dəfələrlə dünyanın məzəmmətindən söhbət açılır və Əli (ə) öz səhabəsini dünyadan qorxmağa çağırır. Çünki Həzrət (ə) bütün dərdlərin kökünün dünya məhəbbətində olduğunu bilirdi. Belə ki, dünya məhəbbəti qəlbdə olduqca, insan üçün heç bir kamal və fəzilət uzunmüddətli qalmayacaqdır.
Mümkündür, bir nəfər uzun müddət zəhmət çəkib mənəvi dərəcələr əldə etmiş olsun, lakin bir damla öldürücü zəhərlə hər şeyi əldən verə bilər. Bu cəhətinə görə də Quran, Peyğəmbər (s) və Əhli-beyt (ə) müxtəlif yollarla xalqa dünyadan uzaq olmağı xatırladırdılar. Əlbəttə, dünyadan qorxmaq işdən-gücdən əl çəkmək, elmi-sənəti bir qırağa qoymaq mənasında deyildir. Əslində, onun mənası dünyanın zahirinə qapılıb qalmaq, nəfsani istəklərə uymaqdır. Qısaca desək, dünyadan qorxmaq, dünya həyatının əsas hədəfi və amalı olaraq yox, onu axirətə çatdıran bir vasitə kimi başa düşməkdədir.
Belə olan halda, insanın bütün səyləri, hətta mal-dövlət toplaması da, özünə axirət rəngini alır. Çünki axirət və dünya istəyi insanın niyyət və hədəfinə bağlıdır. Məsələn, kişinin evlənməkdə məqsədi, ancaq öz şəhvətini təmin etməkdirsə, bu dünya istəyidir. O ancaq heyvani şəhvətini razı salmaq haqqında düşünür, bəlkə də, onun üçün elə də bir fərqi yoxdur ki, halal yolla istəyinə qovuşsun, ya haram. Amma bəzən evlənməkdə məqsəd, Allahın əmrinə itaət üçündür. Çünki ailə qurmağı Allah ona buyurmuşdur, yoxsa heç vaxt bu işi görməzdi. Hətta əgər bu işdə çoxlu ləzzət olsaydı belə, yenə də ona meyil göstərməzdi. Amma Allah rizası üçün o bu işə boyun əyir; hətta onu yüzlərlə problem əhatə etmiş olsa belə. Əgər bu gün qərb dünyasında ailə təməlinin köklərində sarsılmanın şahidi oluruqsa, bu ona görədir ki, onlar ancaq ləzzət almaq haqqında düşünürlər. Onların qeyri-qanuni yolla cinsi ehtiyaclarını ödəmələri, evlilikdən daha rahat və asan başa gəlir. Ona görə də, özlərini ailə qurmaqla zəhmətə salmaq istəmirlər. Görəndə ki, evlənməklə yanaşı, təbii olaraq həyat çətinliklərinə qatlaşmalı, ailə yükünü də çəkməlidirlər, evlənməkdən vaz keçirlər. Lakin İslam cəmiyyəti belə deyil.
İslami dəyərlərin hakim olduğu bir cəmiyyətdə fərd ailə həyatının problemlərinə dözümlü olur. Ailə həyatının özünəməxsus şirinliyini daddığı kimi, acılarına da şərik olur. Çünki Allahın istəyi belədir. Əlbəttə, Allah da öz lütfü ilə bu işdə bəzi ləzzətlər qərar vermişdir. (Ər-arvad və ata-ana duyğuları özlüyündə fitri və təbii ləzzətlərə malikdir.) Amma bununla belə, bu müştərək həyatın problemləri də vardır. Deməli, əgər bir kəs Allah xatirinə dünya ləzzətlərindən istifadə edərsə, nəinki o xoşagəlməz bir iş görməmişdir, əksinə onun bu işi dünya ilə yanaşı, axirətini də təmin etmiş olur. Dünya istəyi o vaxt olur ki, üstünlüyü ləzzətlərə vermiş olsun.

ALLAHIN NƏZƏRİNDƏ DÜNYANIN DƏYƏRSİZLİYİ VƏ KİÇİKLİYİ

Dünyanın məzəmməti və puçluğu barədə Peyğəmbər (s) sonrakı cümlədə buyurur:
“Ey Əbuzər! And olsun Mühəmmədin canı əlində olan Allaha, əgər dünyanın Allah yanında milçəyin qanadı qədər dəyəri olmuş olsaydı, kafirə bir damla su belə verməzdi.”
Dünya məhəbbəti elə bir bəladır ki, az-çox hamımız bu dərdə mübtəlayıq. Əgər indi ona mübtəla olmasaq da, mümkündür, gələcəkdə mübtəla olaq. Yaxşı olardı ki, Həzrətin (s) bu bəyanına daha diqqətlə yanaşaq və ondan öz nəfsimizin tərbiyəsi üçün faydalanmağa çalışaq.
Bizim üçün dəyər meyarı heyvani ləzzətlərdir. Ona görə də, daha çox xoşumuza gələn hər bir şeyə daha artıq dəyər veririk və bu bizim istəyimizin göstəricisidir. Lakin İslam dəyər üçün başqa bir meyar təqdim edir və o, Allahın istəklərini öz istəklərindən daha üstün tutmaqdır. Yəni dəyərli işlər bizim nəfsimizin meyil etdiyi şeylər deyil, mehriban Rəbbimizin təyin etdiyi məsələlərdir.
Peyğəmbər (s) and içir ki, dünya bütün cah-cəlalı və ömürlərin yolunda hədər getdiyi, neçə-neçə canları qurban etdiyi ləzzətləri ilə milçəyin qanadı qədər dəyərli olsaydı, Allah onun bir qurtum suyunu belə kafirlərə içirtməzdi. Əgər dəryaların, okeanların Allah üçün dəyəri olsaydı, kafirə ondan bəhrələnməyə imkan verməzdi, ancaq övliyaların ondan faydalanmasına imkan yaradardı. (Əlbəttə, cümlədəki kafir sözü din düşməni olan, haqqa boyun əyməyən kafirə aiddir. Müstəzəf kafirlərin hesabı başqadır).
Müsəlman və kafirin dünya nemətlərindən bərabər olaraq bəhrələnməkləri, elə dünyanın həqiqətdə, zati olaraq dəyərə malik olmadığının göstəricisidir. Dünya bu baxımdan imtahan vasitəsidir.
Allah-taala Quranda buyurur:
“Həqiqətən, mal-dövlətiniz və oğul-uşağınız sizin üçün ancaq bir sınaq vasitəsidir. Ən böyük mükafat [cənnət] isə Allah dərgahındadır!” [13]
Başqa bir yerdə buyurur:
“[Bəzi adamların fəxr etdiyi] mal-dövlət, oğul-uşaq [oğullar] bu dünyanın bər-bəzəyidir. Əbədi qalan yaxşı əməllər isə Rəbbinin yanında həm savab, həm də [Allahın mərhəmətinə] ümid etibarilə daha xeyirlidir!”[14]
Başqa bir ayədə dünyanın fani olması və Allah yanında əbədi qalacaq şeylər barədə buyurur:
“Sizdə olan [dünya malı] tükənər, Allah dərgahında olan [axirət nemətləri] isə əbədidir. [Allah yolunda] əziyyətlərə dözənləri etdikləri yaxşı əməllərin müqabilində mükafatlandıracağıq.” [15]
İnsan belə təsəvvür edir ki, dünya nemətlərinin dəyəri vardır və kim onlardan daha çox istifadə edirsə, daha çox dəyərə malik olur. Quran yanlış olan bu düşüncə tərzi barədə buyurur:
“İnsana gəldikdə, nə zaman Rəbbin onu imtahana çəkib ehtiram etsə və ona bir nemət versə, o, “Rəbbim mənə ehtiram göstərdi!” – deyər” [16], “Amma nə zaman Rəbbin onu imtahana çəkib ruzisini əskiltsə, “Rəbbim məni alçaltdı, mənə xor baxdı!” – deyər.” [17]
Həqiqət budur ki, dünya sınaq vasitəsidir. İnsan istər mal-dövlət sahibi olsun, istərsə də ondan məhrum qalsın, hər iki halda sınaq meydanındadır. Nə dünyaya sahib olmaq böyüklük və kəramət sayılır, nə də kasıblıq başıaşağılıq gətirər. Dünya Allahın nəzərində dəyərsiz olduğu üçün kafiri ondan məhrum etmir. Bunun müqabilində, cənnət və onun nemətləri Allah yanında dəyərli hesab edilir. Məhz bu səbəbdən də, kafiri cənnətdən məhrum edir:
“Cəhənnəm əhli cənnət əhlinə müraciət edib, “Üstümüzə bir az su tökün və ya Allahın sizə verdiyi ruzilərdən bizə bir qədər ehsan edin!” – deyəcək. Onlar isə, “Doğrusu, Allah bunları kafirlərə haram buyurmuşdur!” – deyə cavab verəcəklər.” [18]
Cənnət və onun nemətləri elə bir dəyərə malikdirlər ki, kafirlərin ondan istifadə etməyə ləyaqətləri çatmır. Həqiqətdə, əsl və həqiqi olan bu dəyər Allah övliyalarına məxsusdur. Bunun müqabilində dünyanın Allah üçün dəyəri yoxdur və bu səbəbdən də, kafirlərin ondan istifadəsinə maneçilik törətmir. Çox vaxt kafirlər başqalarından daha artıq dünya nemətlərinə yiyələnirlər və dünya imkanlarından daha çox istifadə edirlər. Əlbəttə, nə qədər çox dünya nemətlərinə sahib olsalar, bir o qədər də əzabları artacaqdır. Çünki kafir onları tüğyan və qeyri-haqq yolda olan məqsədlər üçün sərf edir.
Maraqlı burasıdır ki, Peyğəmbər (s) dünyanın Allah yanında dəyərsiz olduğunu söyləyərkən and içir. Məlum olur ki, adi insanlar üçün bu həqiqətə inanmaq çətindir. Necə olur ki, dünya özünün bu qədər sərvətləri, imkanları və ləzzətləri ilə insanların istifadəsinə verilsin, lakin Allah yanında bir milçəyin qanadı qədər dəyərli olmasın?! Məsələ burasındadır ki, bizim həqiqətlər barədəki məlumatımız və bəsirətimiz azdır. Həyatımızın əsasını maddiyyatda görürük, dünyanı həyatımızın mehvəri qərar vermişik. Dünyanın Allah yanında, Quranın nəzərində dəyərsiz olduğundan xəbərimiz yoxdur. Bilmirik ki, dünyanın etibarı onun vasitə, sınaq olması həddindədir. Həqiqi dəyər insanın səadətinə səbəb olub, onu haqq rizvana qovuşduran yaxşı əməllərdir. Həqiqi dəyər insanın Allaha yaxınlaşmasına səbəb olan şeylərdədir. Bu həmin o hədəfdir ki, insanın yaradılışının əsas qayəsi olmuşdur. İnsandan da məhz öz yaradılış qayəsinə qovuşması üçün bütün imkanlardan, dünya vasitələrindən yararlanması istənilmişdir.

AXİRƏT İSTƏYİNİN SİTAYİŞİ, DİNDƏ ZÖHD VƏ BƏSİRƏT, DÜNYA İSTƏYİNİN MƏZƏMMƏT OLUNMASI

Bu hədisin bəzi bölümləri dünyanın məzəmməti barəsində idi ki, ondan müəyyən hissələri söylədik. İndi onun başqa bir hissəsini bəyan edəcəyik.
Daha öncə söylədiyimiz kimi, dünyanın məzəmməti heç də dünya işlərindən əl çəkmək mənasında başa düşülməməlidir. Dünya əsas hədəf deyildir deyəndə, bu heç də o demək deyil ki, insan ictimai fəaliyyətini bir kənara qoymalı və qazanc, sərvət dalınca getməməlidir. Dünyanın məzəmmətindəki məqsəd, ona ürək bağlamamaq, zahiri zinətlərini hədəfə çevirməməkdir. Həqiqətdə, insanın əməlinə istiqamət, yön verən onun niyyətidir. İnsanın niyyəti onun əməlini ləyaqətli də edə bilər, ləyaqətsiz də.
Quran ayələri və rəvayətlərə əsasən, insanın axirət yolu bu dünyadan keçir və dünya axirətin əkin yeridir; burada əkdiyini axirətdə biçəcəkdir. Bunun üçün də dünyada çalışıb-vuruşmaq lazımdır. Əgər insanın dünyadakı fəaliyyətləri Allaha görə olsa, səadətə çatacaqdır, yox, əgər onun fəaliyyəti dünya və onun ləzzətləri üçün olsa, istər-istəməz günaha sürüklənəcəkdir ki, bu da onu cəhənnəmə və əbədi əzaba aparıb çıxaracaqdır.

DÜNYANIN LƏZZƏTİ VƏ İMANIN ALİLİYİNİN BƏYANI

Allah övliyaları möminlərin dünya və onun ləzzətlərinə uymaması üçün müxtəlif üsullarla öz xəstəsinin sağlamlığına çalışan təbiblər kimi, onları mənəviyyatlarına zərərli olacaq şeylərdən pəhriz etməyə çağırırlar. Övliyalar həmişə səy etmişlər ki, dünyanı möminin nəzərində mənfur cilvələndirsinlər. Həmin baxışdan çıxış edərək, Həzrət (s) belə buyurur:
“Ey Əbuzər! Dünya və onun içində olan hər bir şey Allah rizasını qazanmaq üçün istifadə edilməzsə, lənətə məhkumdur.”
Hədisin məzmunundan belə anlaşılır ki, dünyada olan nemətlərin lənətlənməsi heç də torpaq, ağac və göyün lənətlənməsi mənasında deyildir. Çünki Allahın razılığının ələ gətirilməsi üçün vasitə olacaq hər bir şey nəinki lənətə məhkum deyil, əksinə təqdirəlayiqdir. Deməli lənət, dünya nemətlərinin alçaq və rəzil məqsədlər uğrunda xidmətinə yönəlmişdir. Çünki dünyanın yaradılmasından məqsəd, insanın ondan məqsədyönlü faydalanıb, Allaha yaxınlaşması üçündür.
Dünya insanın ixtiyarına ona görə qoyulmuşdur ki, onun köməyi ilə Allaha çatsın. Belə olan halda, insan əgər dünyanı Allaha çatmaq üçün vasitə olaraq seçərsə, Allah rəhməti və şəfqəti daim onunla olacaqdır. Çünki o, hədəfini seçərək, həmin istiqamətdə də hərəkət edəcəkdir. Aqil insan heç vaxt hədəfindən qafil olmur, daim gözünü bu yola dikir. Əks halda, Allahın nəzəri insandan götürüləcəkdir. Çünki o, dünyanın yaradılış qayəsinə arxa çevirərək, səadət yolu əvəzinə, bədbəxtlik və peşmançılıq yolunu seçmişdir.
İmamların səhabələrindən biri qazancının və sərvətinin günü-gündən artıb genişləndiyini müşayiət edərək, narahatlıq hissi keçirməyə başlayır. İmam onunla görüşüb soruşur: “Niyə bikefsən?” Deyir: “Ağa, sərvətim getdikcə artmağa başlayır, dünyaya giriftar olmuşam.” İmam soruşur: “Niyə dünya malının arxasınca düşürsən, dünya malını yığmaqda məqsədin nədir?” Səhabə cavabında deyir: “Özümün və uşaqlarımın başqasına möhtac olmaması üçün və bir də mömin qardaşlara kömək məqsədi ilə bu işi görürəm.” Həzrət deyir: “Bu, dünyaya bağlanmaq deyil, axirət istəməyindir, nigaran olmağına dəyməz. Sən dünya ləzzətlərinə ürək bağladığın və dünyanı dünya üçün istədiyin zaman nigaran olmalısan.”
“Allah yanında heç bir şey dünya qədər mənfur deyildir. Onu yaratdı, sonra ondan üz döndərdi və rəhmət baxışlarını ondan kəsdi; qiyamətə kimi də ona nəzər yetirməyəcəkdir.”
Böyük alimlər, xüsusi olaraq imam Xomeyni (r.ə.) bu kəlamın məzmununu öz əxlaq kitablarında çox açıqlamış və bu məsələni xüsusi vurğulamışdır.
Şəksiz, Allah-taala bütün yaratdıqlarını sevir. Məxluqatın hər biri ilahi adların (əsmayi-ilahi) və ilahi sifətlərin təsirindən vücuda gəlmişdir (məxluqatın hər biri canlı əsər olaraq, İlahi sifətlərin maddi aləmdəki təzahürünün məhsuludur).
Dünya və onun nemətləri ilahi isim və sifətlərin məzhəri olduqları üçün Allahın qiyamətə qədər onlara diqqəti və inayəti də davam edəcəkdir. Allah dünyanın Onun mülahizəsi olmadan müstəqil baxılmasına nəzər yetirmir. İndi belə bir sual qarşıya çıxır ki, bu dünyada Allahın inayəti və nəzəri hansı şeylərə aid olur? Bu nöqtənin bəyanında Həzrət (s) buyurur:
“Heç bir şey imanlı olmaq və haramdan çəkinmək qədər seviləcək deyildir.”
Allah yanında ən çox sevimli olan şey ilk növbədə iman, sonra isə təqva və günahların tərk edilməsidir. Bu rəvayətdən anlamaq olur ki, günahların tərki vacib əməllərin əncamından daha mühümdür. Deyə bilərik ki, vacibata əməl edilməsi imanın dərəcələrindən sayılır, çünki iman həm qəlbi, həm də bədən üzvləri vasitəsi ilə həyata keçirilən zahiri əməllərə şamil olur.
Belə olan halda, əgər dünyada olan şeylər imana çatmaq, günahlardan uzaqlaşmaq üçün vasitə rolunu oynayarsa, həmin şeylər Allah yanında sevimli olacaqdır. Buna görə də, Allah əksər dünya işlərinə əmr etmişdir; çünki onların vasitəsilə insan təqva və iman sahibi olub, Allah dərgahına yaxınlaşır.
İmam Sadiq (ə) Peyğəmbərdən (s) nəql edərək buyurur:
“İbadətin onda doqquzu ticarətdə çalışmaqdadır (ticarətdə və alış-verişdədir).” [19]
Başqa bir rəvayətdə imam Sadiq (ə) buyurur:
“Evlənən şəxs dininin yarısını qorumuş olur, o biri yarısını da, təqvalı olmaqla ələ gətirməlidir.” [20]
Buna oxşar başqa bir hədisdə Peyğəmbər (s) buyurur:
“Heç bir (təməl) Allah yanında ailə qurmaq qədər sevimli və əziz olmamışdır.” [21]
Şübhəsiz ki, bütün bunlar dünya işlərinə aiddir. Lakin onlar bəndəlik yolunda vasitə seçildiyi üçün Allah yanında əziz tutulur.

AXİRƏTİ SEVMƏYİN LÜZUMU

“Ey Əbuzər! Allah-taala qardaşım İsaya (ə) vəhy etdi: “Ey İsa (ə), dünyaya məhəbbət yetirmə, çünki mən onu sevmirəm. Axirəti sev, çünki dönəcəyiniz məkan oradır.”
Peyğəmbər (s) Allahın İsaya (ə) belə vəhy etdiyini nəql edir:
“Mən dünyanı sevmirəm, sən də dünyanı sevmə.”
Təbiidir ki, Peyğəmbər (s) də dünyanın düşmənidir. Çünki məsumların (ə) bir kəslə və ya bir şeylə dostluq və düşmənçiliklərinin meyarı Allahın dostluğu və düşmənçiliyi ilədir. Təbiidir ki, dünya ilə münasibətlərində möminlərin öz mövqelərini müəyyənləşdirilməsinə nümunə olacaq şəxs məsumlar və onların həyat yoludur.
İmam Əli (ə) Peyğəmbərin (s) dünyaya baxışı haqqında buyurur:
“Rəsuli-Əkrəm dünyanı kiçik sayardı… Qəlbən dünyadan üz döndərmiş və dünyəvi arzuları öz nəfsindən uzaqlaşdırmışdı. Dünyanın zinətindən əlvan libas istəməməsi və ya orada qalmağı arzu etməməsi üçün dünyanın zinətini öz gözləri ilə görməməyə çalışardı.” [22]
Bu vəziyyətlə yanaşı, Peyğəmbərə (s) bütün maddi nemətlərdən istifadə etmək ixtiyarı verilmişdi. Peyğəmbərin (s) özünün buyurduğu kimi, bütün dünyanın xəzinələrini ona təqdim etdilər, amma o qəbul etmədi:
“Ey Əbuzər! Cəbrayıl (ə) dünyanın xəzinələrini ağ və qara qatıra yükləyib mənim yanıma gətirdi və dedi: “Ey Mühəmməd! Bunlar dünyanın xəzinələridir və onlardan istifadə etməyin sənin Allah yanında olan dərəcəni heç də azaltmır.”
Peyğəmbərin (s) bu cür “Cəbrayıl (ə) ağ və qara qatıra (və ya ata) minərək dünyanın xəzinələri ilə bərabər mənim yanıma gəldi” buyurması, bəlkə də, dünyanın ləzzət və acı, xeyir və şər məkanı olmasına edilən bir eyhamdır.
Dünyada elə bir şəxs tapılmaz ki, yalnız çətinlik və acılıq görmüş olsun və eləcə də elə adam ola bilməz ki, həyatda ancaq ləzzət dadmış və heç vaxt ağrı-acı ilə üzləşməmiş olsun. Həqiqətdə, hər ağrı-acının yanında bir ləzzət də vardır və hər ləzzətin kənarında da bir acılıq durmuşdur. Hər iki hal insanın imtahanı üçündür:
“Hər kəs (hər bir canlı) ölümü dadacaqdır. (Dözüb-dözməyəcəyinizi, şükr edəcəyinizi, yaxud nankor olacağınızı) yoxlamaq məqsədilə, Biz sizi xeyir və şərlə (sağlamlıq, var-dövlət, cah-cəlal və xəstəlik, yoxsulluq və ehtiyacla) sınağa çəkərik. Və siz (qiyamət günü əməllərinizin əvəzini almaq üçün) ancaq Bizim hüzurumuza qaytarılacaqsınız.” [23]
Maraqlı olan başqa bir nöqtə, Cəbrayılın (ə) Həzrətə (s) buyurduğudur: “Dünyanın bütün xəzinələrindən istifadə etsən də, sənin axirətdəki payından heç bir şey azalmayacaq.”
Maddi ləzzətlərin insana yetirə biləcəyi zərərlərdən biri də budur ki, onlardan nə qədər çox istifadə edilərsə, ehtimalı vardır ki, insan daha çox axirət bəhrələrindən məhrum olsun. Lakin peyğəmbərlər və övliyalar bu cür deyildirlər. Ona görə də, Cəbrayıl (ə) deyir: “Sənin dünya xəzinələrindən bəhrələnməyinin müqabilində, axirət payından heç nə əskildilməyəcək.”
Peyğəmbər (s) Cəbrayılın (ə) cavabında buyurur:
“Dostum Cəbrayıl, mənim onlara ehtiyacım yoxdur. Doyduğum zaman Allaha şükr edirəm, acdığım zaman Ondan istəyirəm.”
Mömin bir şəxs üçün ən yaxşı hacət budur ki, bir tərəfdən Allahın nemətlərindən bəhrələnməklə Ona şükr etsin, başqa bir tərəfdən Allaha ehtiyaclı olduğunu hiss etsin və həmişə əlləri Onun dərgahına uzansın. Çünki insan ikiyönlü bir varlıqdır; həm Allahın nemətlərindən istifadə edərək Ona şükr etməlidir ki, bu şükr və diqqət, onun səadətinə səbəb olacaq. Həm də həmişə ehtiyaclı olduğunu hiss etməlidir ki, məğrurlaşıb qafil olmasın, özünü başqalarından üstün görməsin. Peyğəmbər (s) buyurur:
“Mənim gözlərim daim Allahın əllərinə dikilməlidir; neməti ondan istəməliyəm və mənə əta etdiyi nemətlərin müqabilində şükr etməliyəm.”

ALLAHIN XEYİRXAHLIĞI VƏ DİN HAQQINDA AGAHLIQ

Hədisin davamında Peyğəmbəri-Əkrəm (s) buyurur:
“Ey Əbuzər! Allah bir kəsin xeyrini istədiyi zaman onu dində bilikli, dünyada isə zahid edir və öz eyiblərini ona başa salır.”
Allah bir kəsə yaxşılıq etmək istədiyi zaman ona üç şey verir:
1. Dini bilik;
2. Zahidlik və dünya ləzzətlərinə etinasızlıq;
3. Eyiblərinə olan agahlıq.
Bu üç xislət müqabilində insan üçün ən pis şey, dində cahil olmaq, dünya sevgisi və xudpəsəndlik və başqasında eyib axtarmaqdır.
Öncəki və sonra deyiləcək mətləbləri nəzərə alaraq, diqqət yetiriləsi əsas cümlə “Zahidlik və dünya ləzzətlərinə etinasızlıq”dır. Çünki söhbət dünyanın məqam və mənzilətindən gedir. Deməli, əgər bir kəs hiss etsə ki, dünyaya rəğbəti yoxdur və ondan ancaq lazım olacaq ehtiyaclarını ödəmək üçün istifadə edir və ilahi vəzifəsinə əməl etmək üçün dünya işlərinə baş qoşur, bilsin ki, Allah onun yaxşılığını istəyir. Həqiqətdə, Allah hamının xeyrini istəyir, amma özünün təşrii iradəsinə əsaslanaraq, təklifləri hamıya vacib etmişdir, hamıya haramdan çəkinməyi buyurmuşdur. İxtiyar sahibi olan insan əgər doğru yolu seçərsə – baxmayaraq ki, bu seçimin özündə də doğru yolun seçilməsi, müqəddimədə Allahın tovfiqi və inayəti ilədir – və bəndəlik yolunu tutub Allahın sevdiklərini sevib, onun dostları ilə dost olarsa, atdığı hər addım Allah üçün olarsa, Allahın xüsusi təkvini iradəsi belə tələb edir ki, həmin adamı müvəffəqiyyətə qovuşdursun:
“Mömin olub axirəti istəyən və onun uğrunda çalışanların zəhməti (Allah dərgahında) qəbul olunar.” [24]
Allahın heç kimlə düşmənçiliyi yoxdur və səbəbsiz olaraq heç kəsi cəhənnəmə aparmır. Əgər kimsə özünün yanlış seçimi ilə küfr və üsyan yolunu seçərsə, Allahın təkvini iradəsi belə tələb edəcək ki, həmin adam zəlalətə uğrasın və xeyir iş görməyə nail olmasın:
“Hər kəs fani dünyanı istəsə, dilədiyimiz şəxsə istədiyimiz neməti orada tezliklə verər, sonra isə (axirətdə) ona cəhənnəmi məskən edərik. O, cəhənnəmə qınanmış və (Allahın mərhəmətindən) qovulmuş bir vəziyyətdə daxil olar!” [25] Deməli, Allah bir kəsin xeyrini istədiyi zaman üç şeydə onu müvvəffəq edir:
Elm qazanmaq imkanını ona inayət edir, bunun müqabilində Allah bir kəsin xeyrini istəmədikdə, onu elm qazancından məhrum edir. Rəvayətdə göstərildiyi kimi: “Allah bir bəndəsini Özündən uzaqlaşdırmaq istədiyi zaman, onu elm və təhsildən ayırır.” [26]
Allaha şükr etməliyik ki, bu qədər bəndələri arasında bizlərə dini elmlərə yiyələnmək tovfiqini inayət etmişdir. Bizə nəsib olmuş bu iftixarın qədrini bilməliyik. Çünki Allahın inayətinin səbəbilə kamal yoluna qədəm qoymağımızın ilk pilləsi hazırlanmışdır.
Rəvayətlərin birində deyilir: “Bütün kamal üç şeydə xülasə olur: dini elmələrə vaqif olmaq; həyat işlərinin nizama salınıb proqramlaşdırılması; çətinliklər qarşısında səbirli olmaq.” [27]
Allahın ikinci inayəti dünyaya rəğbət göstərməmək və onun zahiri gözəlliyinə könül verməməkdir. Təəssüflər olsun ki, bizim əksəriyyətimizdə bu xislətlər yoxdur. Az-çox dünya ləzzətlərinə ürək bağlamışıq. İnsan öz şəni və ehtiyaclarının həddindən artığına meyil göstərərsə, – daha yaxşı maşın, daha gözəl ev, daha artıq geyim tələbində olarsa – dünyaya bağlanmışdır və cənnət nemətlərindən məhrum olacaqdır. Necə ki, Quran buyurur:
“Biz bu axirət yurdunu yer üzündə təkəbbürlük etməyənlərə və fitnə-fəsad törətməyənlərə qismət edirik. Gözəl aqibət, ancaq Allahdan qorxub pis əməllərdən çəkinənlərindir!” [28]
Bu ayənin təfsirində belə bir rəvayətə işarə edilir ki, insan, hətta ayaqqabısının bağının başqalarının ayaqqabısının bağından yaxşı olmasını istəyərsə, bu istək onun dünya məhəbbətindən, təkəbbüründən xəbər verir. [29]
Bu onu göstərir ki, insan səy edərək, hətta bir ayaqqabı bağı qədərincə olsa belə, dünyaya bənd olmamalıdır. Ürək həmişə Allah və axirət istəyi ilə döyünməlidir, ayaqqabı bağı, ev, maşın üçün yox. Ürək Allah nurunun nazil olduğu yerdir:
“Möminin ürəyi Rəhmanın ərşidir.” [30]
Ürək Allahdan nə qədər üzülüb dünya ilə məşğul olarsa, bir o qədər də mənəvi kamaldan məhrum olacaqdır.
Əli (ə) “Nəhcül-bəlağə”də peyğəmbərlərin dünyaya baxışı barədə buyurur: “Rəsuləllahın yolunu tutmaq sənə kifayət edər. Dünyanın məzəmməti və eyibləri, onun rüsvayçılıqları və pislikləri sənə doğru yolu tutmağa dəlil və bələdçidir; əgər başqa bir peyğəmbərin yolunu tutmaq istəsən, Allahın həmsöhbəti olmuş Musanın (ə) yolunu tut. O deyərdi:
“Ey Rəbbim, mən, Sənin mənə nazil edəcəyin hər hansı bir xeyrə möhtacam!” [31]
Allaha and olsun ki, Musa (ə) Allahdan (ac qarnını doyuracaq) bir tikə çörəkdən başqa bir şey istəmirdi. Çünki yerdə bitən otları yeməkdən o qədər arıqlayıb incəlmişdi ki, qarnının nazik dərisindən otların yaşıllığı görünürdü. Əgər üçüncü başqa bir peyğəmbərin yolunu getmək istəsən, Davudun (ə) yolu ilə get ki, “Məzamir və Zəbura” sahib idi. Davud (ə) cənnət əhlinin xanəndəsidir. Öz əlləri ilə xurma lifindən zənbil toxuyar və dostlarına belə deyərdi: “Sizlərdən hansı biriniz bunları satmaqda mənə kömək edə bilər?” Zənbillərin qazancından əldə etdiyi pulun ancaq bir tikə arpa çörəyinə yetəcək qədərini özünə götürərdi.
İsanı (ə) de ki, yatmaq istədikdə balış olaraq başının altına bir daş qoyardı. Libası cod kətandan idi və yediyi bir tikə quru yavanlıq olardı. Gecələr çırağı ayın nuru idi. Qışda sığınacağı günəşin döydüyü yer olardı (evi yox idi). Süfrəsinin ən ləziz meyvəsi çöldə bitən otlar idi. Nə arvadı var idi ki, onu fitnəyə salsın, nə də uşağı var idi ki, qəminə qalsın. Nə var-dövləti var idi ki, onu Allahdan yayındırsın, nə tamahı var idi ki, onun oduna yansın. Miniyi ayaqları, xidmətçisi əlləri idi.” [32]
Görəsən, Allahın peyğəmbərlərlə düşmənçiliyi var idi ki, onları dünya ləzzətlərindən məhrum edirdi? Yoxsa bu çətinliklər onların təkamül vasitələri və Allaha olan məhəbbətlərinin nişanəsi idi?
Xatırladılması zəruri olan başqa bir məsələ budur ki, yuxarıda söylənilənlərdən elə anlaşılmasın ki, tərki-dünya olub bir kənara çəkilmək lazımdır; halal qazancın arxasınca düşməməliyik və ya İslamın və müsəlmanların izzətini qorumaq üçün faydalı fəaliyyət göstərməməliyik. Söhbət dünyaya qapılıb qalmamaqdan, onun çəngində əsir olmamaqdan gedir.
Əgər dünyanın bütün xəzinələri və sərvətləri bir kəsin əlində olub, ona könül verməmək şərtilə bütün ləzzətlərindən istifadə etsə, özünə heç bir zərər toxunmayacaqdır. Necə ki, bütün dünya padşahlığına sahib olan Davud oğlu Süleyman ixtiyarında saysız-hesabsız nemətlərin olmasına baxmayaraq, heç birinə ürək bağlamadı. Bu nemətlər onun peyğəmbərliyinə və vilayətinə xələl gətirmədi. Özü arpa çörəyi yeyərdi, amma bütün sərvətini və qüdrətini dinin izzətinin ucalmasında istifadə edərdi. Əgər Səbanın şahzadəsi ilə döyüşür və ya onu müharibə ilə qorxudurdusa, ilahi hökumətin genişlənməsi üçün edirdi. Məqsədi, şirki yer üzündən silmək idi.
Məsumların zahidanə həyatları barəsində qeyd olunmuş “mütəvatir” hədislərin məcmusu, bizdə onların çətin həyat sürdüklərinə, dünya və eyş-nuş əhli olmadıqlarına dair fikirlərə şəkk yeri qoymur. Özləri dünyadan çəkindikləri kimi, xalqı da dünyadan çəkinməyə sövq edirdilər. Onların yaşayış tərzləri barədə heç bir şəkk-şübhə yoxdur. Allaha ibadət, gecə yarı və ya sübh tezdən oyanmaq, dua və münacat o həzrətlərin bariz xüsusiyyətlərindəndir. Dost, düşmən, sünni, şiə bu həqiqətləri etiraf edib, bu barədə kitablar yazmışlar. Xalqı dünyadan çəkindirmək, maddi ləzzətlərə qarşı onlarda ikrah yaratmaq imamlarımızın tərbiyə üsulları idi. Hər zaman xalqı başqalarına yük olmasın deyə, halal qazanca, işləməyə sövq edirdilər. Bu, həqiqətdə, dünya və Allahın razılığını bir araya gətirmək mənasında olub, adi camaatın görə bilməyəcəyi bir işdir. İslamın ilk çağlarından bu günümüzə qədər dünyanın məzəmməti və ya qazancın təriflənməsi barədə söylənilmiş rəvayətlərdən səhv nəticələr çıxarılırdı.
Dünya məzəmmət edildiyi zaman düşünürdülər ki, artıq dünyanı bir kənara qoymaq lazımdır və gedib mağaraların birində yaşayıb ağac yarpaqlarından paltar düzəltməlidirlər. Başqa bir tərəfdən görəndə ki, bəzi rəvayətlərdə qazanc, fəaliyyətlər təriflənir, fikirləşirdilər ki, bütün şeyləri maddi həyata qurban vermək lazımdır!
Əhli-beyt məktəbinin yetişdirmələri qazanc və dünya ləzzətlərindən bəhrələnməyin axirət istəyi ilə ziddiyyət təşkil etmədiyini bilirdilər. Ziddiyyət dünya və axirət məhəbbəti arasındadır. Çünki bu ikisinin bir arada olması mümkün deyil. İnsanın həm Allahı, həm də Onun bəyənmədiyi şeyi sevməsi mümkün olan bir şey deyil. Allahın razılığını qazanmaq və axirətə çatmaq üçün vasitə olacaq dünya, nifrət yaratmır. Ürəyin nə qədər dünyaya məhəbbət yetirdiyini və ya ondan hansı fasilədə qərar tutduğunu təyin etmək üçün insanın zahiri əməlləri meyar ola bilməz. Meyar insanın niyyətidir. Düzdür ki, hərdən niyyət əməldə özünü göstərir. Məsələn, bir nəfər dünyaya bağlı olmadığını iddia edir, lakin əməldə dünya üçün haramdan belə çəkinmir. Aydındır ki, belə adamın niyyəti, dünya istəyidir.
Deməli, iş iddia ilə bitmir, ürəyə, niyyətə baxılmalıdır. Sufilərdən bəziləri şeir dilində dünyaya rəğbətsiz, etinasız olduqlarını izhar edirlər, lakin əməldə bir quruş pullarından belə keçməzlər.

Kitabın adı: Axirət azuqəsi / Müəllif: Ayətullah Misbah Yəzdi - Tərcümə edən: F. Şəfiyev

1. “Nisa” surəsi, ayə: 58.
2. “Muminun” surəsi, ayə: 8.
3. “Bəqərə” surəsi, ayə: 74.
4. “Maidə” surəsi, ayə: 82.
5. “Taha” surəsi, ayə: 109.
6. “Qəmər” surəsi, ayə: 7.
7. “Ğaşiyə” surəsi, ayə: 2.
8. “İsra” surəsi, ayə: 109.
9. “Muminun” surəsi, ayə: 1-2.
10. “Hədid” surəsi, ayə: 16.
11. “Hicr” surəsi, ayə: 30-31.
12. “Nəhcül-bəlağə”, xütbə: 234, səh.776.
13. “Təğabun” surəsi, ayə: 15.
14. “Kəhf” surəsi, ayə: 46.
15. “Nəhl” surəsi, ayə: 96.
16. “Fəcr” surəsi, ayə: 15.
17. “Fəcr” surəsi, ayə: 16.
18. “Əraf” surəsi, ayə: 50.
19. “Biharül-ənvar”, c.85, səh.319, hədis: 2.
20. “Biharül-ənvar”, c.103, səh.219, hədis: 2.
21. “Biharül-ənvar”, c.103, səh.222, hədis: 40.
22. “Nəhcül-bəlağə”, xütbə: 108, səh.336.
23. “Ənbiya” surəsi, ayə: 35.
24. “İsra” surəsi, ayə: 19.
25. “İsra” surəsi, ayə: 18.
26. “Biharül-ənvar”, c.1, səh.196.
27. “Biharül-ənvar”, c.78, səh.152.
28. “Qəsəs” surəsi, ayə: 83.
29. “Əl-mizan”, c.16, səh.5.
30. “Biharül-ənvar”, c.58, səh.39.
31. “Qəsəs” surəsi, ayə: 24.
32. “Nəhcül-bəlağə”, xütbə: 159, səh.508.



Nəzərlər

Ad və soyadı :
E-mail :
Lütfən əşağıdakı iki ədədin cəmini qeyd edin :
6+3 =