Əsas səhifə | Kitabxana | Məqalələr | Şübhələr | Sual və cavab | Alimlər | Şiəliyə tapınanlar | Nəzər nöqtəsi | Qalereya |

|

İMAMİYYƏ MƏZHƏBİ


Seyid Əhməd Məhmudi

Ağabala Mehdiyev

“İmamiyyə” bri şiə məzhəbi kimi, “imamət” məsələsini dini əsasların biri hesab edir və onu dinin qorunub-saxlanılmasında ən mühüm amil kimi qiymətləndirirlər. Onların əqidəsinə görə, yer üzü heç vaxt imamsız olmayacaq, istər qeybdə, istərsə də zahirdə olmaqla daim dinin keşiyində duracaqdır.
İmamət digər İslam məzhəblərinin diqqət mərkəzində olmadığı üçün bu ad yalnız onların müqabilində dayanan imamiyyə firqəsinə verilmişdir. Bunun üçün də imamiyyə deyildikdə, yalnız “on iki imamçı” şiə məzhəbi nəzərdə tutulur. Demək, hal-hazırda imamiyyə məzhəbinin ardıcılları imam Əli ibn Əbu Talibdən (ə) başlayaraq, imam Mehdi Sahibəzzəmana (ə) qədər olan on iki məsum şəxsin imamətinə etiqadı olan şəxslərdir.
Bu məzhəb altıncı imam Cəfər Sadiqin (ə) adı ilə bağlı olaraq “Cəfəri” məzhəbi də adlanır. Bunun isə əsas səbəbi şiə məzhəbinin fiqhi əsaslarının məhz onun dövründə genişlənib vüsət tapmasıdır. Etiqadi məsələlərə gəldikdə isə, şiə məzhəbi əksər hallarda “imamiyyə” adlandırılır.

İMAMİYYƏ MƏZHƏBİNİN YARANMASI

İmamiyyə barədə necə və kimlər tərəfindən meydana gəlməsi fikrini irəli sürmək düzgün və əsaslı deyil. Çünki imamiyyə tərəfdarları bu məzhəbin onların hər hansı bir alimi tərəfindən meydana gətrildiyini düzgün anlayış hesab etmir. Yəni şiə məzhəbinin meydana gəlməsi heç də Vasil ibn Ətanın öz şəxsi nəzəriyyələrini irəli sürməsi və Mötəzilə məzhəbini təsis etməsi kimi olmamışdır. Əksinə onlar belə bir əqidədədirlər ki, şiə məzhəbi İslamın əvvəllərində Quran, sünnə və Peyğəmbərin (s) öz canişinləri haqda buyurduğu tövsiyələrdən irəli gəlmişdir. Peyğəmbər (s) vəfat etdikdən sonra isə onun sadiq davamçıları olan imamlar fiqh və əqidə üsullarının əsasını qoymuş və o həzrətin təlimlərindən bəhrələnərək şiə ideologiyasını öz davamçılarına şərh və təlim etmişlər. Bu səbəbdən də imamiyyə alimləri şiə məzhəbinin meydana gəlməsində özlərinin heç bir rol oynamadıqları fikrini irəli sürürlər.
İmamiyyə alimləri şiə məzhəbinin müxtəlif şəxs, dövlət və ya xalq tərəfindən meydana gəlməsinə dair irəli sürülmüş nəzəriyyələri əsaslı dəlillərlə rədd və təkzib etmişlər.Bunun üçün də imamiyyə alimləri şiə məzhəbini Peyğəmbərin (s) sünnə və buyruqlarına tabe olub, müsəlman ümmətinin hidayət olunması üçün o həzrətin özündən sonra canişin təyin etdiyi imamların yolunu davam etdirməkdən savayı bir şey hesab etmirlər. Məsum imamlar ümmətin hidayət və rəhbərliyini öz üzərilərinə götürməklə yanaşı, şəri hökmlərin təfsir və təbliğ olunması vəzifəsini də birbaşa rəhbərlik etmişlər. Bunun üçün də şəri əqidə və qanunlar məsum imamların həyat tərzi ilə sıx əlaqəlidir. İmamiyyə almilərinin üzərinə düşən ən başlıca vəzifə isə Peyğəmbərin (s) təlimlərini şərh və izah etmək, şəri qanunları fiqhi mənbələrdən üzə çıxarmaqdır. İmamiyyə alimləri şiə məzhəbinin formalaşdığı tarixi mərhələni üç hissəyə bölürlər:
1. Məzhəbin təsis və yaranması;
2. Zühuru;
3. Bəyan və davam etdirilməsi.

1. ŞİƏ MƏZHƏBİNİN TƏSİS EDİLMƏSİ

Bu mərhələ Peyğəmbərin (s) sağlığında o həzrətin özü tərəfindən həyata keçirilmişdir. İmamiyyə alimləri belə bir əqidədədirlər ki, bu mərhələ iki əsas hədəf və məqsəd daşımışdır:
1. “Şiə” sözünün meydana gəlib açıqlanması;
2. İmamətin əsasının qoyulması.

BİRİNCİ HƏDƏF

Peyğəmbər (s) buyruqlarının bir çoxunda imam Əli ibn Əbu Talibin (ə) tərəfdarlarını “Əli şiəsi” adlandırmış və onun razılığını qazanan şəxslərin böyük mükafata nail olacaqları vədini vermişdir. Aşağıda adları çəkilən kitablarda bu məzmunda yüzlərlə hədis və rəvayət nəql olunmuşdur: “Yənabiul-məvəddə”, 2-ci cild, (Qunduzi); “Nurul-əbsar”, səh.78. (Şəblənci); “Şəvahidut-tənzil”, 2-ci cild, (Hakim Həskani); “Tarix”, Əli ibn Əbu Talibin (ə) həyatının tərcüməsi, 2-ci cild, (İbn Əsakir); “Mənaqib”, səh.3. (Xarəzmi); “Təfsir”, 3-cü cild, (Təbəri); “Kənuzul-həqaiq”, 1-ci cild, (Mənadi); “Fəthül-Qədir”, 5-ci cild, (Şəvkani); “Əl-füsulul-muhimmə”, səh.107. (İbn Səbbağ Maliki); “Təzkirətül-xəvas”, səh.27. (Sibt ibn Covzi); “Ruhul-məani”, 16-cı cild, (Alusi); “Ənsabul-əşraf”, 182-ci cild, (Bəlazəri).

İKİNCİ HƏDƏF

Peyğəmbərin (s) özündən sonra canişin təyin etməsinə dair üç fərziyyə irəli sürmək olar:
a) Peyğəmbər (s) bu məsələyə etinasızlıqla yanaşaraq sükut etmişdir. (Yəni kimsəni özündən sonra canişin təyin etməmişdir);
Bu fərziyyə tamamilə əsassız və batildir. Çünki Peyğəmbər (s) özünün sonuncu peyğəmbər olduğunu bildiyi və on il ərzində bütün səyini İslam cəmiyyətinin qurulmasına sərf etdiyi bir halda, müsəlman ümmətinin gələcəyinə qarşı bu qədər etinasız ola bilməzdi. Digər tərəfdən də, Peyğəmbər (s) hələ öz sağlığında ümmətinin gələcək aqibətindən agah olmuş və buyruqlarının bir çoxunda dəfələrlə bu mətləbə işarə etmişdir. Bu bir daha Peyğəmbərin (s) ümmətin gələcəyinə qarşı etinasız olmadığını sübuta yetirir. Bütün bunlarla yanaşı, Peyğəmbər (s) ümmətin gələcəyinin işıqlı olması üçün bəzi tədbirlər də görmüşdür.
Üsamənin rəhbərlik etdiyi qoşunu döyüş hazırlığına gətirib ölkədən xaricə ezam olunmasını buna misal çəkmək olar. Peyğəmbərin (s), ümmətin gələcəkdə qarşılaşdığı çətinliklərin öhdəsindən gələcəyinə əmin olmasına dair irəli sürülən ehtimalı da əsaslı hesab etmək olmaz. Çünki tarix bunun tam əksini göstərmiş və müsəlman ümməti bir çox məsələlərdə ixtilaf və qarşıdurmalara düçar olmuşlar.
Gətirilən dəlili nəzərə alaraq, birinci fərziyyəni düzgün hesab etmək olmaz.
b) Peyğəmbər (s) imamət və canişinlik məsələsini şuranın üzərinə qoymuşdur;
Bunu sübuta yetirəcək mötəbər tarixi sənəd mövcud olmadığı üçün irəli sürülmüş bu fərziyyəni də əsaslı hesab etmək olmaz.
v) Peyğəmbər (s) öz canişinini əvvəlcədən təyin etmişdir.
Bu mətləbə dəlalət edəcək bir çox mötəbər hədis və rəvayətlər nəql olunmuşdur. “Qədir-xum”, “Səqəleyn”, “Yovmud-dar” və “Mənzilət” hədislərini buna misal çəkmək olar. Yuxarıdakı iki fərziyyə rədd edilməklə, istər-istəməz irəli sürülən bu fərziyyə böyük etibar kəsb edir. İmamiyyə alimləri deyilənlərdən belə bir nəticəyə gəlirlər ki, bu məzhəb Peyğəmbərin (s) sağlığında təsis olunmuş və hər iki hədəf Peyğəmbərin (s) öz tərəfindən təmin olunmuşdur.

2. ZÜHURU VƏ AŞKAR EDİLMƏSİ

Bu mərhələ Peyğəmbərin (s) vəfatından sonraya – Peyğəmbərin (s) canişinlik məsələsinin diqqət mərkəzinə çıxdığı bir dövrə aiddir. İmamiyyə alimləri belə bir əqidədədirlər ki, bu mərhələdə “Əli şiələri” kimi tanınanlar, yəni Salman Farsi, Əbuzər Qifari, Əmmar Yasir, Miqdad ibn Əsvəd, Əbu Əyyub Ənsari, Xəzimət ibn Sabit, Əbülheysəm və başqaları Peyğəmbərin (s) hədislərini nəzərə alaraq, Əli ibn Əbu Talibin (ə) həqiqi canişin olduğunu dəfələrlə iqrar etmiş və onun xəlifə elan olmasını istəmişlər.
Bu mərhələdə müsəlman ümməti arasında yaranmış ixtilaflar özünü büruzə verdi və beləcə, tarixdə iki böyük cərəyan, yəni şiə və sünni məzhəbləri meydana gəldi.

3. BƏYAN VƏ DAVAM ETDİRİLMƏSİ

Əbu Bəkr xəlifə təyin olunduqdan sonra imamiyyə şiələri Əhli-beytin ətrafına yığılaraq, onlara olan sevgi və məhəbbətlərini büruzə verməkdə davam etdilər.
İmamların hər biri öz dövründə fiqhi və etiqadi əsasların müəyyən bir qismini tərtib və təkmil edərək, şiəliyi kamil məzhəb kimi ərsəyə çatdırdılar.
İmamiyyə tərəfdarlarının fikrincə, imamların hər biri şiə məzhəbinin formalaşıb tarix boyu müstəqil məzhəb kimi fəaliyyət göstərməsində başlıca rol oynamışlar. Bu məzhəb son dərəcə çətin tarixi və ictimai şəraitlərlə üzləşməsinə baxmayaraq, onların səy və çəkdikləri zəhmətlər nəticəsində öz həyatını davam etdirə bilmişdir.

İMAMİYYƏ ƏQİDƏSİ

İmamiyyə məzhəbi üsuli-dinin (dinin əsasları) bunlardan ibarət olduğunu hesab edir:

1. TÖVHİD

İmamiyyə məzhəbi belə bir əqidədədir ki, O böyük Allah yeganə, ehtiyacsız və heç bir oxşarı olmayan bir varlıqdır. Ondan əvvəl heç bir varlıq olmamışdır; qədim, əzəli və əbədidir. Onun nə başlanğıcı var, nə də sonu; alim, həkim, daim diri, hər şeyə qadir, hər şeyi görən, eşidən və ehtiyacsızdır. Onu məxluqatın sifət və xüsusiyyətləri ilə vəsf etmək olmaz. Çünki O, nə cism dir, nə də müəyyən surətə malikdir. O nə “cövhər”dir,nə də “ərəz”. Ağırlıq və yüngüllük Onun vücuduna aid edilməz; Onun nə zamanı var, nə də məkanı. Onu nişan və əlamətlərlə xarici aləmdə göstərmək də qeyri-mümkündür. Onun nə şəriki var, nə oxşarı, nə də qarşılığı. Aləmi idarə etməkdə nə yardımçısı var, nə də övladı. Aləmdə Ona oxşar ikinci bir varlıq təsəvvür etmək belə, mümkün deyildir. Kimsə ona bərabər ola bilməz. Gözlər Onu görməkdə aciz olsalar da, O hamını görür. Şiələr, Allahı varlıqlardan birinə oxşadan, yəni Onun üçün üz, əl, göz və s. bədən üzvləri təsəvvür edən və ya Allahın göylərə enərək özünü cənnət əhlinə göstərməsini təsəvvür edən şəxsləri kafir və müşrik hesab edirlər. Onların əqidəsinə görə, belə bir təfəkkür tərzinə malik olan şəxslər Allahı tanımaqdan məhrum olmuşlar. Bir sözlə, ən zərif təxəyyülə malik olmaqla, Allahı hər hansı bir varlığa bənzədəriksə, imam Baqirin (ə) buyurduğu kimi, “O Allaha deyil, yenidən bizim özümüzə aid olacaqdır.” Yəni sözün əsl mənasında O, bizim deyil, biz Onun yaradanı (xaliqi) olacağıq. Həmçinin Allahın qiyamət günü Özünü insanlara göstərəcəyinə etiqadı olan şəxslər zahirdə Allaha bənzər bir varlığı inkar etsə də, sözün əsl mənasında Allaha başqa bir varlıq oxşatmış və bunun üçün də küfr etməkdə ittiham olunmuşlar. Belə bir yanlış əqidə, həmin şəxslərin Quran ayələrinin və hədislərin zahiri mənaları ilə kifayətlənib, onların batini mənalarına diqqət yetirməmələrindən irəli gəlmişdir.
İmamiyyə şiələri Allahın birliyinə hər baxımdan etiqad bəsləyirlər. Çünki əvvəla onlar Allahı Öz zatında “vacibül-vücud” (zəruri varlıq) və yeganə hesab edirlər. İkincisi, onlar belə bir əqidədədirlər ki, Allah, rəqibi və oxşarı olmayan bir varlıqdır. Yəni Onun sifətləri Onun zatıdır və zati sifətlərində heç bir oxşarı yoxdur. Demək, Onun elmdə, qüdrətdə, yaradıcılıqda, ruzi verməkdə və bütün xüsusiyyətlərdə heç bir rəqib və oxşarı yoxdur. Üçüncüsü, onlar ibadətdə də Allahı pərəstişə layiq olan yeganə varlıq hesab edirlər. Yəni Allahdan başqa digər varlıqlara ibadət etməyi düzgün hesab etmirlər. İstər namaz kimi gündəlik vacib ibadətlərdə, istərsə də müstəhəb əməllərdə Allaha şərik qoşmur və belə bir əqidəyə əsaslanırlar ki, ibadətdə Allaha şərik qoşan şəxslər kafir və müşrikdirlər. Onların əqidəsinə görə, riyakarlarla müşrik və bütpərəstlərin heç bir fərqi yoxdur. [1]

2. İLAHİ ƏDALƏT

İmamiyyə şiələri, ədaləti Allahın kamal sifətlərindən biri hesab edirlər. Belə ki, Allah-taala gördüyü bütün işlərdə ədalətlidir. O bir kimsəyə zülm etməz və eləcə də zalimanə [haqsız] hökm verməz. Ona tabe olanları mükafatlandırır, tabe olmayanları isə haqlı olaraq cəzalandırır. Bəndələrini bacardıqlarından artıq hər hansı bir işə əmr etməz. Onları cəzalandırdıqda da ədalətdən kənara çıxmaz. Allah-taala məsləhət olan xeyirli işləri tərk etməz və heç vaxt nalayiq və xoşagəlməz işlər görməz. Çünki O, xeyirli işlər görməkdə əsla aciz deyildir; nəyin pis və nəyin yaxşı olduğunu bilir; bir şeyə möhtac olmadığı, bir şeydən qorxmadığı və heç bir qüvvənin qarşısında aciz olmadığı üçün xoşagəlməz işlər görməyə də heç bir ehtiyacı yoxdur.
Onlar qəzavü-qədər məsələsində Əhli-beyt yolunu davam etdirərək nə “mütləq cəbr”, nə də “mütləq təfviz” nəzəriyyəsini qəbul edirlər. Onlar “əl-əmr beynəl-əmreyn” (orta mövqe) nəzəriyyəsinə əsaslanaraq deyirlər: Gördüyümüz hər bir iş bir tərəfdən həqiqətən bizim özümüzə aiddir; onun amili və təbii səbəbkarı biz özümüzük; həmin işləri tərk etməkdə ixtiyar sahibiyik. Lakin digər bir nöqteyi-nəzərdən, gördüyümüz bütün işləri Allahın qüdrət və iradəsi ilə yerinə yetiririk. Çünki O, bütün varlıqların həyat, enerji və rəhmət mənşəyidir.
Hər iki nəzəriyyədən belə nəticəyə gəlmək olar ki, gördüyümüz iş həqiqətən bizə aid olduğu üçün əməli olaraq, onun yerinə yetirilməsində və ya tərk olunmasında azad və ixtiyar sahibiyik. Demək, Allah-taala bizi heç də həmin işləri görməyə vadar etməmişdir ki, günahlarımıza görə cəzalandıqda, Onun zülm etdiyini fikirləşək. Eləcə də, yaradılış aləmində bizi tamamilə özbaşına buraxmamışdır ki, özümüzü Onun qüdrət və iradəsindən xaricdə hesab edək.[2]

3. NÜBÜVVƏT (PEYĞƏMBƏRLİK)

İmamiyyə şiələri peyğəmbərliyi ilahi bir vəzifə hesab edirlər ki, onu başqa ifadə ilə Allahın yer üzündəki nümayəndəsi də adlandırmaq olar. Allah-taala bu məqamı özünün ən layiqli və ən kamil bəndələri üçün müəyyən etmişdir; onlara, bəşəriyyəti qeyri-əxlaqi xüsusiyyətlərdən, xoşagəlməz davranışlardan uzaqlaşdırıb, onları əxlaqi dəyərlərə dəvət etməyi və nəhayət, əbədi səadətə qovuşduran haqq yola yönəltməyi əmr etmişdir. Peyğəmbərlərin ən başlıca vəzifəsi insanlara hikmətamiz öyüd-nəsihətlər vermək və kamala çatmaq üçün səadət qapılarını onların üzünə açmaqdan ibarətdir. Onların təlim-tərbiyələrindən bəhrələnən hər bir şəxs, həm dünya, həm də axirətin ən yüksək məqamına nail ola bilər.
Şiələr belə bir əqidədədirlər ki, “lütf” qanununa əsasən, öz bəndələrinə qarşı olduqca mehriban olan Allah-taala, bəşəriyyətin haqq yola hidayət olması üçün onlara nümayəndə olaraq peyğəmbərlər göndərməlidir. Allah-taala kimin peyğəmbərliyə təyin olunmasını yaxşı bilir və yaranmışlar onun seçilməsində heç bir ixtiyara malik deyillər.
Haqq olmasını sübuta yetirmək və insanların iman gətirmələri üçün hər bir peyğəmbər bəzi dəlil və əlamətlərə malik olmalıdır. Möcüzə adlandırdığımız qeyri-adi bir iş bəşəriyyətin elm və bacarığından olduqca üstün və uca bir şeydir. Belə ki, camaat belə bir işi müşahidə etdikdə, onun qarşısında təslim olmalıdır. Bunun üçün də hər bir peyğəmbərin möcüzəsi yaşadığı dövrün şəraitinə uyğun olmalıdır. Məsələn, Musa peyğəmbərin dövründə sehr və cadugərlik geniş yayılmış və bu iş ümumi kütləni özünə cəlb edə bilmişdi. Musanın (ə) göstərdiyi möcüzə isə onların hər birinə üstün gəlmiş, əlindəki əsa ilana dönüb onların cadugərlik alətlərini udaraq məharətlərini batil etmişdi.
Peyğəmbərimizin əbədi möcüzəsini Qurani-Kərimi də buna misal çəkmək olar. Bəşəriyyət bu günə qədər fəsahət və bəlağət elminin ən yüksək nümunəsi olan Qurandan üstün bir şey yaza bilməmiş və bundan sonra da yaza bilməyəcəkdir. Quran elə bir dövr və şəraitdə nazil olmuşdur ki, ərəb söz ustaları öz şeir və xütbələrinin fəsahət və bəlağəti ilə öyünür, ərəb ictimaiyyətinə meydan oxuyurdu. O gündən indiyədək Quran əbədi möcüzə olaraq qalır; kimsə nə onun oxşarını gətirə bilmiş, nə də ayələrini təhrif etməyi bacarmışdır. Quran təhrifolunmaz sonuncu ilahi kitabdır. Qiraət olunan hal-hazırkı Quran Peyğəmbərə (s) nazil olmuş orijinal nüsxənin nümunəsidir. Bu barədə başqa bir nəzəriyyə irəli sürən şəxslər haqq yoldan azmışdır, onlar yalançı və iftiraçıdırlar. Quranın özündə bu barədə buyurulur: “Nə öncə, nə də sonra batil ona yol tapa bilməz...” [3]
İmamiyyə şiələri peyğəmbərləri məsum və günahsız hesab edərək deyirlər: İsmət, insanın hər bir günah, səhv və unutqanlıqdan uzaq olmasına deyilir. Lakin bu heç də o demək deyildir ki, peyğəmbərlərin günah etmələri, hətta əqlən də qeyri-mümkün olmuşdur. Şiə əqidəsinə görə, həqiqətən onlar heç vaxt günaha düçar olmamışlar. Onlar bütün peyğəmbərlərə və onlara nazil olmuş asimani kitablara iman gətirməyi Allaha iman gətirməyin əsas şərtlərindən biri, inkar etməyi isə küfrə bərabər hesab edirlər. Bu məzhəbin əqidəsi budur ki, həzrət Mühəmməd ibn Əbdullah (s) Allah tərəfindən bəşəriyyətə göndərilmiş sonuncu və ən üstün peyğəmbərdir. [4]

4. İMAMƏT

İmamiyyə şiələri imaməti dinin əsaslarından (üsuli-din) biri hesab edir və ona etiqad bəsləmədən islamı qəbul etməyi kamil saymırlar. Bu məsələdə ata-babalardan, qohum-əqrəbadan və alimlərdən təqlid olunmamalıdır. Tövhid və peyğəmbərliyi sübut etmək üçün əsaslı dəlillər tələb olunduğu kimi, imamət məsələsini qəbul etmək üçün də tutarlı dəlil və sübutlar lazımdır. Onlar imaməti də peyğəmbərlik kimi ilahi lütf hesab edirlər. Onların fikrincə, bəşəriyyəti haqqa hidayət etmək üçün imamlar peyğəmbərlərin vəzifəsini öz üzərilərinə götürməli, bütün dövrlərdə onları hər iki dünyanın kamal və səadətinə çatdırmalıdırlar. Demək, imamət peyğəmbərliyin davamıdır. Peyğəmbərliyin Allah tərəfindən göndərilməsi zəruri olduğu kimi, imamətin də peyğəmbərlərdən sonra davam etməsi vacib və zəruridir. Bunun üçün də şiələr belə bir əqidədədirlər ki, imam Allah tərəfindən peyğəmbərin vasitəsi ilə təyin olunmalıdır və camaat imamın seçilməsində və ya təyin olunmasında heç bir rol oynamır. Onlar istədikləri şəxsi imam vəzifəsinə seçmək və ya istəmədikdə onu tutduğu məqamdan kənarlaşdırmaq səlahiyyətinə malik deyillər. Çünki Peyğəmbərdən (s) bu barədə bir neçə hədis nəql olunmuşdur. Onlardan birində deyilir: “Kim zəmanəsinin imamını tanımadan dünyasını dəyişsə, cəhalət dövrünün insanları kimi dünyadan getmiş olur.”
Demək, istər qeybdə olsun, istərsə də zahirdə; istər camaat ona tabe olsun, istərsə də tabe olmasın, yer üzündə Allah tərəfindən təyin olunan, itaət olunması vacib olan imamın olması zəruridir və belə bir vücudun olmaması mümkün deyildir.
Qurani-Kərimdə belə buyurulur: “...Elə bir ümmət yoxdur ki, onu içindən [kafirləri Allahın əzabı ilə] qorxudan bir peyğəmbər [yaxud alim] gəlib getməsin!” [5]
İmamiyyə şiələri belə bir əqidədədirlər ki, Peyğəmbər (s) Əli ibn Əbu Talibi (ə) özünə canişin təyin etmiş, ondan sonra müsəlman ümmətinə rəhbərlik edəcək on iki məsum imamın adını ayrı-ayrılıqda çəkmiş və onlara tabe olmağı hər bir müsəlmana əmr etmişdir.
On iki məsum imam bunlardan ibarətdir:
1. İmam Əli ibn Əbu Talib (ə); ləqəbi Mürtəza, təvəllüdü: hicrətdən 33 il əvvəl. Şəhadəti: hicrətin 40-cı ili.
2. İmam Həsən ibn Əli (ə); ləqəbi Müctəba. Təvəllüdü: hicrətin 2-ci ili. Şəhadəti: hicrətin 50-ci ili.
3. İmam Hüseyn ibn Əli (ə); ləqəbi Seyyidüş-Şühəda. Təvəllüdü: hicrətin 3-cü ili. Şəhadəti: hicrətin 61-ci ili.
4. İmam Əli ibn Hüseyn; ləqəbi Zeynəlabidin və Səccad. Təvəllüdü: hicrətin 38-ci ili. Şəhadəti: hicrətin 95-ci ili.
5. İmam Əbu Cəfər Mühəmməd ibn Əli (ə); ləqəbi Baqir. Təvəllüdü: hicrətin 57-ci ili. Şəhadəti: hicrətin 114-cü ili.
6. İmam Cəfər ibn Mühəmməd (ə); ləqəbi Sadiq. Təvəllüdü: hicrətin 83-cü ili. Şəhadəti: hicrətin 148-ci ili.
7. İmam Musa ibn Cəfər (ə); ləqəbi Kazim. Təvəllüdü: hicrətin 128-ci ili. Şəhadəti: hicrətin 183-cü ili.
8. İmam Əli ibn Musa (ə); ləqəbi Riza. Təvəllüdü: hicrətin 148-ci ili. Şəhadəti: hicrətin 203-cü ili.
9. İmam Mühəmməd ibn Əli (ə); ləqəbi Cavad. Təvəllüdü: hicrətin 195-ci ili. Şəhadəti: hicrətin 220-ci ili.
10. İmam Əli ibn Mühəmməd (ə); ləqəbi Hadi. Təvəllüdü: hicrətin 213-cü ili. Şəhadəti: hicrətin 254-cü ili.
11. İmam Həsən ibn Əli (ə); ləqəbi Zəki və Əskəri. Təvəllüdü: hicrətin 232-ci ili. Şəhadəti: hicrətin 260-cı ili.
12. İmam Mühəmməd ibn Həsən (ə); ləqəbi Məhdi. Təvəllüdü: hicrətin 255-ci ili. Qeybə çəkilmişdir.

5. MƏAD

Digər firqələr kimi, İmamiyyə şiələri də cismani məadı və məhşərdə sorğu-sual gününü, “sirat” körpüsünü, cənnət və cəhənnəmin olacağına etiqad bəsləyirlər. Onlar bu barədə “Qiyamət” surəsinin 3-cü, “Rəd” surəsinin 5-ci və “Qaf” surəsinin 15-ci ayələrinə istinad edirlər.

İRADLAR VƏ CAVABLAR

Biz burada İmamiyyə məzhəbinin əqidə, nəzər və təfəkkür tərzi barədə apardığımız söhbəti davam etdirəcək, onlara qarşı irəli sürülən iradlar barədə araşdırmalar aparacağıq.

1. BƏDA

İmamiyyənin “bəda”ya olan etiqadı bir çoxlarının etirazına səbəb olmuşdur. Onların fikrincə, “bəda” – Allahın insanları bir şeyə əmr etməsi, sonradan onu ayrı cür düşünərək, digər bir şəkildə buyurmasıdır. Belə bir etiqad şübhəsiz ki, küfr və şirkdir. Çünki Allahın öz nəzərini dəyişməsini qəbul etmək, Ona bir növ nöqsan və çatışmazlığı aid etmək deməkdir.
İmamiyyə alimləri buna cavab olaraq deyirlər: “Bəda” – insan barədə işlənilərsə, hər hansı bir şəxsin əvvəllər etiqadı olmadığı bir şey barədə nəzər verib, sonradan yeni bir baxışa yiyələnməsinə deyilir. Bir sözlə, hər hansı bir şəxsin yeni məlumat əldə etdiyi və ya təfəkkür tərzində dəyişikliklər yarandığı üçün nəzərdə tutduğu şeydən yayınmasına aid olunur. Hətta nəzərdə tutduğu əvvəlki işin xeyirli olmadığını başa düşüb, ilk rəyin əsasında yerinə yetirdiyindən peşman olsa da.
Allah-taalaya gəldikdə isə, burada “bəda”nın rəy və nəzərin dəyişilmə mənasını daşıması qeyri-mümkündür. Çünki belə bir təfəkkür tərzi cəhl və çatışmazlığı Allaha aid etməkdən irəli gəlir. İmamiyyə şiələri isə bu fərziyyəni qətiyyətlə rədd edirlər.
İmam Cəfər Sadiq (ə) buyurur: “Bədanı Allaha aid edib, onu “rəyin dəyişməsi” kimi, yəni “Allah gördüyü işdən peşman olmuşdur” kimi mənalandıran şəxslər küfr etmişlər.”
Həmçinin buyurur: “Allah-taala dünən bilmədiyi şeyi bu gün başa düşmüşdür” – deyən şəxslərə nifrət edirəm.”
İmamlardan gəlib çatan digər rəvayətlər də belə bir yanlış təfəkkür tərzi ilə tam ziddiyyət təşkil edir.
İmamiyyə alimləri bu kimi rəvayətlərin izahında deyirlər: “Bəda” deyildikdə, “Rəd” surəsinin 39-cu ayəsindəki “məhv və sabitlik” nəzərdə tutulur. Orada buyurulur:
“Allah [həmin kitabda] istədiyi şeyi məhv edər, istədiyini də sabit saxlayar [bəndələrinə aid hər hansı bir hökmü ləğv edib başqası ilə dəyişər və ya onu olduğu kimi saxlayar]. Kitabın əsli [lövhi-məhfuz] Onun yanındadır.”
Yəni Allah-taala hər hansı bir mətləbi peyğəmbərinin və ya onun canişininin vasitəsilə camaata aşkar etdikdən sonra şərait dəyişildiyi və ya məsləhət ayrı cür olduğu üçün bu dəfə onun yerinə başqa bir şeyə hökm verir. İbrahim Peyğəmbərin oğlu İsmailin əhvalatını buna misal çəkmək olar: İbrahim peyğəmbər yuxuda oğlunu qurban etməli olduğunu gördükdə, təxirə salmadan ilahi hökmü icra etmək qərarına gəlir. Lakin Allah-taala onun qurban kəsilməsini əsla istəmirdi. Sadəcə olaraq, Ona iman gətirmiş həqiqi təqva sahiblərinin [yəni həzrət İbrahimin camaata] Onun qarşısında təslim olmasını göstərmək istəyirdi.
İmam Sadiqin (ə) öz oğlu barədə dedikləri də məhz bu mətləbə dəlalət edir. Yəni əvvəl hamı İsmailin imam təyin olacağını düşünürdü, lakin onun imam olmayacağı məlum olsun deyə, atasının sağlığında Allah-taala onun dünyasını dəyişdirdi. İslam dininin zühur etməsi ilə əvvəlki dinlərin hökm və qanunlarının qüvvədən düşməsini (nəsx olmasını) də buna misal çəkmək olar. Allah-taala nəsx olunmuş hökmlərin bəyanında insanlar üçün müəyyən mənafelər nəzərdə tutmuşdu ki, onlar aradan getdikdən sonra verilmiş ilk hökm növbəti hökmlə nəsx olaraq dəyişdirilmişdir.

2. İMAMLARIN İSMƏTİ

İmamiyyə məzhəbinə qarşı söylənilən digər iradlardan biri də onların imamları məsum və günahsız hesab etmələridir. İmamiyyə alimləri bu irada cavab olaraq deyirlər: İmam (şəriət gətirməsə də,) peyğəmbərlər tək şəriətin qoruyucusu və onun keşiyində duran məsum şəxsə deyilir. Bunun üçün də onlar peyğəmbərlər kimi məsum və günahsız olmalıdırlar. İlahi hökmlərin təbliğində nə səhvə, nə də unutqanlığa yol verər, eləcə də heç vaxt günaha düçar olmazlar. Əvvəla ona görə ki, camaat nümunə olaraq şəri hökmləri onlardan öyrənir. Demək, əgər imam şəri hökmlərin izahında səhv və ya unutqanlığa yol versə, camaat haqdan uzaqlaşaraq zəlalətə düçar ola bilər.
İkincisi, imamlar xalqa nümunə olduqları üçün onlar öz həyatlarında azacıq da olsa, səhvə yol verməməlidirlər. İmamlar günaha düçar olduqları təqdirdə, bu iş başqaları üçün getdikcə adiləşəcək və təbii bir hala çevriləcəkdir. “Əhzab” surəsinin 33-cü ayəsində imamların məsum olduqları barədə buyurulur: “...Siz ey [Peyğəmbərin] ev əhli! Allah sizdən çirkinliyi yox etmək və sizi tərtəmiz, pak etmək istər.”
Ayədə istifadə olunun “rics” sözü hər bir xoşagəlməz şeyə deyilir. Təbii ki, günah da onun ən bariz nümunəsidir. Bu səbəbdən də bütün günah və çatışmazlıqlar Peyğəmbər (s) Əhli-beytinin şənindən uzaqdır. İsmətin mənası da məhz budur. [6]

3. İLAHİLƏŞDİRMƏ (ĞÜLÜVV)

İmamiyyə tərəfdarlarına vurulan ittihamlardan biri də budur ki, guya onlar, Allahın imamların vücudunda təcəlli etdiyinə etiqad bəsləyir və onları ifrat dərəcədə ilahiləşdirirlər.
İmamiyyə alimləri imamları ilahiləşdirən “qulat” adlı dəstənin şiələr arasında olmasını qətiyyətlə təkzib etmişlər və yekdilliklə onların küfr etmələrinə dair fətva vermişlər. Misal olaraq, onlardan bir neçəsini qeyd edirik:
1. İmamiyyənin böyük alimlərindən biri olan Məhəmməd ibn Nöman Əkbəri (Şeyx Mufid) yazır: “Zahirdə özlərini müsəlman kimi göstərən qulat dəstəsi imam Əmirəlmöminin Əlini (ə) və onun nəslindən olan imamları peyğəmbərlik məqamına ucaldır, ilahiləşdirir, olduqca fəzilətli adlarla vəsf edir və haqdan uzaq düşüb kafir olurlar. Əmirəlmöminin Əli (ə) onların od vurulub yandırılmasına, digər imamlar isə, İslamdan xaric olub küfr etmələrinə dair hökm vermişlər.” [7]
2. İmamiyyənin görkəmli müasir alimlərindən olan Seyid Kazim Yəzdi yazır: “Qulat, xəvaric və nasibilərin murdar və nəcis olmalarında heç bir şəkk-şübhə yoxdur.” [8]
3. İmamiyyənin görkəmli alimlərindən olan mərhum Əbülqasim Xoyi bu barədə yazır: “Kafir o kəsə deyilir ki, ya heç bir dinə mənsub olmasın, ya İslmadan qeyri bir dinə iman gətirsin və ya İslamı qəbul edib, onun bir hissəsini inkar etmiş olsun. Belə ki, onun bu inkarı bir növ peyğəmbərliyin inkar olunmasına qayıtsın. (Məadın inkarı da küfrə səbəb olur). Belə olduqda mürtəd, kafir, hərbi kafir, zimmi kafir, xəvaric, nasibi və qulat arasında heç bir fərq yoxdur. [9]
4. Müasir dövrün görkəmli fiqh alimlərindən olan mərhum Ayətullah Xomeyni bu barədə yazır: “...Qulata gəldikdə, bilmək lazımdır ki, onlar Allahın birliyini və ya peyğəmbərləri inkar edərlərsə, kafir hesab olunurlar.” [10]
Bütün bunlarla yanaşı, digər imamiyyə alimləri də qulatın küfr etmələrinə dair fətvalar vermiş və öz risalələrində “Ər-rəddu ələl-ğulat” adlı ayrıca bir fəsil yazmışlar. Yunis ibn Əbdürrəhman, Əli ibn Məhziyar, Fəzl ibn Şazan, Məhəmməd ibn Həsən Səffar, Həsən ibn Əli ibn Fəzzal, Səd ibn Ubeydulla Əşəri, İsmail ibn Əli Nobəxti, İshaq ibn Həsən ibn Bəkr, Məhəmməd ibn Əli Kəracəki və Məhəmməd ibn Həsən Cəfərinin yazdıqları risalələri buna misal göstərmək olar.

4. RƏCƏT

İmamiyyə məzhəbi qiyamətdən əvvəl imam Mehdinin (ə) zühur edərək yer üzərində İslam dövlətini bərqərar etməsinə, digər imamların və onların sadiq tərəfdarlarının dünyaya qayıdıb, bunu müşahidə etdikdən sonra yenidən dünyalarını dəyişmələrinə etiqad bəsləməkdə ittiham olunurlar.
İmamiyyə məzhəbi ilə müxalif olan bəzi firqələr belə bir etiqadı bəzi dinlərdə mövcud olan “tənasüx” əqidəsinə oxşatmışlar.
İmamiyyə alimləri tutulan irada belə cavab verirlər: Allahın qüdrəti ilə insanların vəfat etdikdən sonra yenidən dünyaya qayıtmasına Quranın bir neçə ayəsində toxunulur. “Bəqərə” surəsinin 55-56, 72-73 və 243-cü ayələrində Bəni-İsraildən olan bir dəstə şəxsin və başqalarının öldükdən sonra yenidən dirilməsini, Üzeyir peyğəmbərin yüz ildən sonra yenidən dirilməsini (“Bəqərə”-259) və ölülərin İsa peyğəmbərin vasitəsi ilə yenidən dirilməsini (“Ali-imran”-49) buna misal göstərmək olar. Demək, keçmiş dövrlərdə ölülərin Allahın izn və qüdrəti ilə dirilməsi mümkün olmuşsa, təbii ki, gələcəkdə də mümkün ola bilər və bu heç də Allahın istək və iradəsindən xaric deyildir. Lakin belə bir əqidənin “tənasüx”ə bənzədilməsi heç də düzgün sayılmır. Çünki tənasüx bir şəxsin ruhunun öldükdən sonra başqa birisinin vücuduna daxil olmasına deyilir. Bir halda ki, rəcətdə ruh öz sahibinin bədəninə qayıdır və bu, İslam və digər dinlər tərəfindən tamamilə qəbul olunmuş bir nəzəriyyədir. Çünki belə bir hal ən azı qiyamət günü müşahidə olunacaqdır. Yuxarıda qeyd olunan ayələrdə bunun yaşadığımız dünyada da baş verməsinin mümkünlüyü göstərilmişdir.

İMAMİYYƏNİN MƏŞHUR KƏLAM ALİMLƏRİ

İmamiyyə şiələri öz əqidə üsullarını Peyğəmbər (s) sülaləsi olan imamlardan, onlar da öz növbəsində həzrət Rəsuli-Əkrəmdən əxz etmişlər. İmamiyyə alimləri imamlardan əqidə əsaslarını təşkil edən onlarla hədis və rəvayət nəql etmişlər. Bu məzmunda nəql olunmuş hədislər tövhid və əqlin əqidəvi anlayışlarda ifa etdiyi roldan başlayaraq, cəbr və ixtiyar, qəzavü-qədər, peyğəmbərlik, məad və s. mövzuları əhatə edir. Bu hədislər həm ayrı-ayrı məcmuələr şəklində, həm də imamiyyə alimlərinin yazdığı kitablarda dərc edilmişdir.
Şiə alimləri imamların dövründə onların kəlami, fiqhi məsələlərə dair nəql etdikləri hədislərə daha çox diqqət yetirər, fikir mübadiləsinə və yeni nəzəriyyə irəli sürməyə çox az yer verərmişlər. Bəziləri isə imamlardan təlim alaraq digər firqələrin alimləri ilə elmi mübahisələr də aparmışlar. Bu kimi mübahisələrdən bəziləri kitab halına salınaraq müasir dövrə də gəlib çatmışdır. İmamiyyə məzhəbinin 12-ci imamı qeybə çəkildikdən sonra isə, şiə alimləri kəlami bəhslərə qoşularaq, imamların nəzərlərindən istifadə etməklə ortaya çıxan şübhə və sualların aradan qaldırılmasında böyük səylər göstərmişlər. Onlar imamlardan sonrakı dövrlərdə yaranmış firqələrin irəli sürdükləri əsassız nəzəriyyələrə tutarlı cavablar verərək onlarl rədd etmişlər. Unutmamalıyıq ki, on dörd əsr ərzində İslam maarifi sahəsində yazılmış elmi əsərlərin böyük bir hissəsi şiə alimlərinin payına düşür. Bu dövrdə digər firqələr də İslam svilizasiyasının daha kamil şəkildə formalaşmasında böyük rol oynamışlar.
Biz burada imamiyyə məzhəbinin bir neçə kəlam alimi (mütəkəllimlər) barədə söhbət açacağıq. Bütün sahələrdə fəaliyyət göstərmiş alimlərə gəldikdə isə, bu barədə yazılmış ayrı-ayrı kitablara müraciət etmək lazımdır. Burada adları çəkilən alimlər isə kəlam elminin meydana gəlib, geniş vüsət tapmasında fəaliyyət göstərmiş ilk şəxsiyyətlərdir:
1. Zürarə ibn Əyun; imamiyyə məzhəbinin görkəmli fiqh, hədis və kəlam alimlərindən biri olmuşdur. Hicrətin 2-ci əsrində yaşamış bu dahi şəxsiyyət haqda İbn Nədim özünün “Əl-fehrest” adlı kitabında yazır: “Zürarə şiə aləminin fiqh, hədis və kəlam sahələrinin ən böyük alimi olmuşdur. O, “İstitaət və cəbr” kitabının müəllifidir.
2. “Muminut-taq” ləqəbi ilə məşhur olan Məhəmməd ibn Əli ibn Nöman Bucəlli; hicrətin 2-ci əsrində yaşamışdır. Güclü hafizəyə malik olmuş və digər firqələrlə apardığı müzakirələrdə əsaslı dəlillərlə onlara tutarlı cavablar vermişdir. “Əl-imamə”, “Əl-mərifə”, “Ər-rəddu əla mutəzilə fi imamətil-məfzul”, “Əl-ihticac fi imaməti Əmirəlmuminin Əli (ə)” və “Məcalisu məə Əbi Hənifə vəl-murciə” adlı əsərlər onun kəlam sahəsində yazdığı kitablardandır.
3. Hişam ibn Həkəm; (hicrətin 199-cu ilində vəfat etmişdir) 7-ci imamın səhabələrindən olmuş Hişam ibn Həkəm 2-ci əsrin görkəmli kəlam alimlərindən sayılır. Qeyri-adi istedada malik olduğu üçün daim mübahisə etdiyi şəxslərə qalib gəlirdi. Hişam ibn Həkəm üsuli-dində dərin düşüncəyə malik idi. Onun mötəzilə ilə apardığı elmi mübahisələr və onlara qələbə çalması elm tarixinin maraqlı səhifələrindəndir. (“Əl-miləlu vən-nihəl”, Şəhristani, 1-ci cild.)
“Rical” alimlərindən olan Nəcaşi öz kitabında onun yazdığı 30 kitabın adını çəkir. “Ər-rəddu ələz-zənadiqə”, “Əl-imamə”, “Ət-tohid”, “İxtilafun-nas fil-imamə”, “Əl-cəbru vəl-qədər”, “Ər-rəddu ələl-mötəzilə”, “Əl-məcalisu fit-tohid”, “Əl-məcalisu fil-imamə” və başqalarının adını çəkmək olar.
4. Fəzl ibn Şazan Nişapuri; (hicrətin 261-ci ilində vəfat etmişdir) 3-cü əsrin görkəmli fiqh və kəlam alimlərindən olmuşdur. İmam Riza (ə), imam Mühəmməd Təqi (ə) və imam Əliyyən-Nəqidən (ə) hədis nəql etmişdir. Kəlami bəhslərə aid onlarla kitab yazmışdır. Nəcaşi öz kitabında onlardan bir neçəsinin adını çəkmişdir. “Ər-rəddu ələs-sənəviyyə”, “Ər-rəddu ələl-həşəviyyə”, “Ət-tohid fi kitabulla”, “Əl-vədu vəl-vəid”, “Mihnətul-İslam”, “Ər-rəddu ələl-murciə”, “Ər-rəddu ələl-qəramitə”, “Mərifətul-huda fiz-zilalə” və başqalarını buna misal çəkmək olar.
5. Həsən ibn Musa Nöbəxti; (hicrətin 310-cu ilində vəfat etmişdir) “Firəquş-şiə” adlı kitabın müəllifidir. Üçüncü əsrin axırları, dördüncü əsrin əvvəllərinin məşhur kəlam alimlərindən olmuşdur. Yazdığı kitablardan “Əl-came fil-imamə”, “Ət-tohidul-kəbir”, “Ət-tənziyə və zikrun mutəşabihul-Quran”, “Ər-rəddu ələl-mənziləti bəynə mənzilətəyn fil-vəid”, “Ər-rəddu ələl-mucəssəmə”, “Ər-rəddu ələl-ğulat” və başqalarının adını çəkmək olar.
6. Məhəmməd ibn Əli ibn Hüseyn; Şeyx Səduq ləqəbi ilə məşhurdur. Vəfat tarixi hicrətin 381-ci ilinə təsadüf edir. Şiə məzhəbinin görkəmli alimlərindən biri olmuşdur. Hədis elmində daha çox şöhrət qazana bilmişdir. Kəlam elmində də bir neçə kitab yazmışdır. Onlardan “Ət-tohid”, “İkmalud-din və itmamun-nemət”, “Əl-etiqadat”, “İləluş-şəraye”, “Ən-nübuvvət”, “Dəlailul-əimmə və möcizatihim”, “İsbatul-vəsiyyə”, “İsbatun-nəssi ələl-əimmə” və s. kitabların adını çəkmək olar. Müəllifin “Ət-tohid” kitabı imamiyyə məzhəbinin kəlam elmində əsas mənbə hesab olunan ən mötəbər kitablardan biridir.
7. Əbu Əbdullah Məhəmməd ibn Nöman; Şeyx Mufid ləqəbi ilə məşhurdur. Vəfat tarixi hicrətin 413-cü ilinə təsadüf edir. İbni Nədim onun barəsində deyir: Kəlam elmində özünəməxsus mövqe sahibidir. Olduqca güclü hafizə və istedada malik olmuşdur. Onunla görüşdükdə, nə dərcədə fəzilətli bir şəxs olduğunun şahidi oldum. Yazdığı kitablardan “Əvailul-məqalat minəl-məzahib vəl-muxtarat” və “Təshihul-etiqadat”ın adını çəkmək olar.
8. Əbül Qasim Əli ibn Hüseyn ibn Musa Musəvi; Seyid Mürtəza və Ələmul-huda ləqəbi ilə məşhur olmuşdur. Vəfat tarixi 436-cı ilə təsadüf edir. Beşinci əsrin təkcə şiə məzhəbində deyil, digər firqələr arasında da şöhrət tapmış görkəmli alimlərdəndir.
Tanınmış şair Əbül-əla Muərri ilk dəfə Seyid Mürtəza barədə deyilənləri eşitdikdə, yaxından tanış olmaq məqsədilə onun evinə gəlir. Evinə qayıtdıqdan sonra ondan Seyid Mürtəzanın necə şəxsiyyət olduğunu soruşduqda, öz təəssüratlarını bu rübai ilə bəyan edir: Məzmunu:
“Bütün eyib və nöqsanların ondan uzaq olduğunu gördüm. Əgər yanına gəlsəydin, bütün insanları bir nəfərin vücudunda, ruzigarı bir saatın içində və bütün aləmi bir evdə müşahidə edərdin.”
“Əşşafi” (Qazi Əbdülcəbbarın “Muğni” adlı kitabına tənqid və cavab olaraq yazılmışdır.), “İnqazul-bəşər minəl qəzai vəl-qədər”, “Tənzihul-ənbiya” və “Əz-zəxirətu fi üsuliddin” kitabları onun əsərlərindəndir.
9. Məhəmməd ibn Həsən Tusi; Şeyx Tusi adı ilə məşhurdur. Vəfat tarixi hicrətin 460-cı ilinə təsadüf edir. İmamiyyə alimləri arasında elə bir mövqeyə malik idi ki, bir çoxları ona Şeyxut-Taifə ləqəbini vermişdilər. Şiə məzhəbinin ən mötəbər hesab etdiyi dörd hədis kitabının ikisi, yəni “Ət-təhzib” və “Əl-istibsar” kitabları onun payına düşür. “Təmhidul-üsul”, “Əl-qeybət” və “Əl-iqtisad fil-etiqad” adlı kitablar da onun yazıb-yaratdığı əsərlərdəndir.
10. Məhəmməd ibn Məhəmməd ibn Həsən Tusi; daha çox Xacə Nəsrəddin Tusi kimi tanınırdı. İmamiyyə məzhəbinin 7-ci əsrdə yaşamış görkəmli alimlərindən olmuşdur. Yazıb-yaratdığı əsərlər hal-hazırda təhsil ocaqlarında şiə alimləri tərəfindən geniş istifadə olunur. Xacə Nəsrəddin Tusi fiqh, təfsir, əxlaq kimi dini elmlərlə yanaşı tibb, riyaziyyat, astronomiya və s. elmlərdə də böyük nailiyyətlər əldə etmişdir. Marağa rəsədxanası da məhz onun adı ilə bağlıdır. Monqolların işğal etdikləri məntəqələrdə minlərlə günahsız insanın qanını töküb ölkə və şəhərlərini xarabalıqlara çevirdikləri bir dövrdə, Xacə qaniçən hakimlərin cinayətlərinin qarşısını almaqda böyük rol oynamışdır. “Təcridul-etiqad”, “Qəvaidul-əqaid”, “Fusulun-nəsiriyyə”, “Təlxisul-muhəssəl” və “Cəbr və ixtiyar” barədə yazılmış risalə Şeyx Tusinin məşhur elmi əsərlərindən hesab olunur.
11. Şeyx Kəmaluddin Meysəm ibn Əli ibn Meysəm Bəhrani; vəfat tarixi hicrətin 699-cu ilinə təsadüf edir. 7-ci əsrin görkəmli kəlam və fəlsəfə alimlərindən biri olmuş və “Qəvaidul-məram fil-kəlam” adlı kitabı yazmışdır.
12. Şeyx Cəmaluddin Həsən ibn Yusif ibn Əli ibn Mutəhhər; Əllamə Hilli kimi məşhurdur. Vəfat tarixi hicrətin 126-cı ilinə təsadüf edir. Yazdığı əsərlərdən “Nəzmul-bərahin fi üsulid-din”, “Əbhasul-mufidə fi təhsilil-əqidə”, “Nəhayətul-məram fi elmil-kəlam”, “Kəşful-murad fi şərhi təcridil-etiqad”, “Ənvarul-mələkut fi şərhil-yaqut”, “Kəşful-həqq və nəhcul-sidq”, “Minhacul-kəraməti fi isbatil-imamə”, “Əl-babul-hadi əşr”, “Risalətu fi xulqul-əmal”, “Nəhcul-mustərşidinə fi üsulid-din” və başqalarının adını çəkmək olar.

Kitabın adı: İslam məzhəbləri ilə tanışlıq / Müəllif: Seyid Əhməd Məhmudi - Tərcümə edən: A. Mehdiyev

1. “Əqaidul-imamiyyə”, Məhəmməd Rza Müzəffər.
2. Yenə orada.
3. “Fussilət” surəsi, ayə: 42
4. “Əqaidul-imamiyyə”, Məhəmməd Rza Müzəffər.
5. “Fatir” surəsi, ayə: 24.
6. Yenə orada.
7. “Təshihul-etiqad”, Şeyx Müfid.
8. “Urvətul-vusqa, Yəzdi.
9. “Minhacus-salihin”, Xoyi.
10. “Təhrirul-vəsilə”, İmam Xomeyni.



Nəzərlər

Ad və soyadı :
E-mail :
Lütfən əşağıdakı iki ədədin cəmini qeyd edin :
5+4 =