Əsas səhifə | Kitabxana | Məqalələr | Şübhələr | Sual və cavab | Alimlər | Şiəliyə tapınanlar | Nəzər nöqtəsi | Qalereya |

|

GÜNAH, YAXUD XƏSTƏLİK?


Seyid Haşim Rəsuli Məhəllati

R. Zevinli

Xacə Nurinin psixologiyaya dair yazdığı kitabın ilk səhifələrində günün ən mühüm kəşflərindən biri olan “Günah xəstəlikdir, yoxsa pislik? – məsələsi ilə əlaqədar belə yazılır: “Bu gün artıq pis adam yox, yalnız xəstə adam vardır!” – fikri elmi və fəlsəfi nəzərdən sübuta yetmişdir və bu məsələdə heç bir şəkk-şübhə yoxdur. Bu məsələni dərk etməyin əhəmiyyəti haqda şişirtmədən deyə bilərəm ki, insan xilqətinin əvvəlindən indiyə qədər heç bir kəşf bu mövzu qədər bəşəriyyətin səadətində təsirli deyil və olmayacaq. Əgər bir gün insanlar bu həqiqəti düzgün dərk etsələr, cəmiyyət, idarəedici orqan və təşkilatlar onun üzərində qurulsa, əzab-əziyyət, bədbəxtlik, düşmənçilik, ədavət, kin-küdurət, cərimə və cəzaların böyük bir hissəsi mötədilləşəcək, haqq-ədalət bayarağı altında həll olunacaqdır. Nə üçün? Çünki bir gün alçaqlıq, paxıllıq, tənbəllik, qorxu, hiyləgərlik, zülüm, ümidsizlik, xəcalət, rəngdən-rəngə düşmə, insafsızlıq, eyibaxtarma, vəfasızlıq və yüzlərlə başqa eyiblərin ruhi-psixi nasazlıqdan qaynaqlandığı hamıya məlum olsa, zökəm, boğazağrı, başağrı və digər fiziki xəstəliklər kimi əlacı tapılaraq insanlar iki mühüm faydalı və qəti nəticəyə çatacaqlar:
1) Artıq cəmiyyətdə pis tanınmış xəstə insanlar tam ümidlə özlərini müalicə edəcək və çalışdıqları qədər bu yolda sağlam və yaxşı insanlara çeviriləcəklər.
2) Xalq daha belə insanlara bədbin olmayıb, düşmənçilik və nifrətlə baxmayacaq, əksinə onların xəstəliklərini nəzərə alıb mehribanlıqla davranacaqlar.
Bu iki baxışın və onların nəticə etibarilə fərqi yerdən göyə qədərdir. Çünki daha kimsə alçaq, paxıl və eyibaxtaran adama nifrət və düşmən gözü ilə baxmayacaq. Bu o zamandır ki, biz onu ruhi xəstə bilək. Belə olan təqdirdə, ona qarşı rəhmli də olacağıq, yəni, bir ruhi xəstəlik kimi əksər hallarda sərtlik və düşmənçiliklərə səbəb olan inadkarlığın yerini mehriban duyğular əvəz edəcəkdir. [1]
Mən özüm də avropalı bir həkimin müsahibəsində eşitmişdim ki, deyirdi:
“Bu gün Avropada günah bir növ xəstəlik sayılır və günahkarın müalicəsi üçün psixi metodlardan istifadə edilir; günahkar müalicə kurslarından keçir. Hətta keşiş belə, xəstənin başı üstə gəlib, onu dini nəsihətlərlə müalicə edir. Belə xəstələr üçün xüsusi müalicə mərkəzləri də təşkil olunmuşdur.”
Bu yeni faktları qabaqcadan sizin diqqətinizə çatdırmaqda məqsəd, Quran və hədislərdəki dini maarifə tam aydınlıq gətirməkdir.
Əlbəttə, bu məsələnin kəşfi doğrudan da, əhəmiyyətli, diqqətə layiqdir. Xacə Nurinin sözü ilə desək, bəşərin sədətinə böyük təsir bağışlayır. Qeyd etmək lazımdır ki, bu, yeni bir kəşf deyil, ona görə də biz onu avropalılardan elmi bir müjdə kimi qəbul edə bilmərik? Çünki on dörd əsr bundan öncə Quran-Kərim və din rəhbərləri bu məsələni bizə bəyan etmişlər.
Ümumiyyətlə, Qurani-Kərim və rəvayətlər bir çox kəşflərdə, o cümlədən, bu məsələdə də başqa məktəblərdən öndədir. Bununla əlaqədar aşağıdakı bir sıra ayə və hədislərə diqqət yetirək:
Qurani-Kərimdə hiyləgərlik, insanları aldatmaq xəstəlik adlandırılır və Allahı və möminləri aldadan münafiqlər barədə buyurulur: “Onların ürəyində mərəz (xəstəlik) var. Allah onların mərəzini daha da artırar.” [2]
Başqa bir ayədə iffətsizliyi xəstəlik sanıb, Peyğəmbər (s)-in zövcələrinə göstəriş verir ki, danışarkən səslərini yumşaldıb dəyişməsinlər ki, iffətsiz xəstə insanlar tamaha düşməsinlər. Belə ki, buyurulur: “Yumuşaq (naz-qəmzə ilə) danışmayın, yoxsa qəlbində mərəz olan tamaha düşər.” [3]
Həmçinin nifaq və ikiüzlüyü də xəstəlik adlandırıb buyurur: “O zaman münafiqlər və qəlblərində mərəz olanlar: “Allah və onun Peyğəmbəri bizə yalan vəd etmişdir!” – deyirdilər.” [4]
Din rəhbərləri də hədislərdə bütün günahları, xüsusilə, bəzi günahları ciddi xəstəlik adlandırmışlar. İmam Əmirəlmöminin Əli (ə) buyumuşdur: “Ürəklər üçün günahdan pis heç bir xəstəlik yoxdur.” [5]
Başqa hədisdə buyurmuşdur: “Günahlar ağrı-acıdır və onların dərmanı tövbə, şəfası isə onları bir daha təkrar etməməkdir.” [6]
O həzrət həsəd barəsində buyurmuşdur: “Həsəd dərdlə dolu bir xəstəlikdir ki, yalnız həsəd edənin, yaxud həsəd olunanın həlakəti və ölümü ilə aradan gedər.” [7]
Kin-küdurət barəsində buyurmuşdur: “Kin-küdurət vəba kimi həlakedici bir xəstəlikdir.” [8]
Təkəbbür haqqında buyurmuşdur: “Təkəbbür insanı günahlara sarı çəkən bir xəstəlikdir.”[9]
Başqa bir hədisdə isə, bütün tamah və ehtiras hissini ümumi olaraq öldürücü xəstəliklər adlandırıb buyurmuşdur: “Ehtiras və tamahkarlıqlar öldürücü xəstəliklərdir, onların ən yaxşı müalicəsi səbirlə onlardan qorunmaqdır.” [10]
Deməli, məlum olur ki, İslam baxımından günah və pis işlər xəstəlik sayılır.

GÜNAH XƏSTƏLİYİ VƏ ONUN MÜALİCƏSİ

Günah xəstəliyinin müalicə metoduna gəldikdə, görürük ki, İslam yalnız bu mövzuda yox, hətta bütün ruhi-psixi xəstəliklər üçün ən düzgün və təsirli yolları təqdim etmişdir. Bəlkə də çox illər ötməmişdir ki, qərb alimləri İslamın müalicə usullarını başa düşsünlər. Psixoloqlar hər hansı bir psixi xəstəliklə üzləşərək daxili düyünləri sağaltmaq üçün ilk növbədə həmin xəstəliyin amillərini araşdırır, təhlil edir, sonra müəyyən proqramlarla insanın ruhunu gücləndirməyə, şəxsiyyəti diriltməyə başlayır və bir sıra ruhi məsələləri bəyan edərək insanı özü-özünü tanımağa vadar edirlər. Əlbəttə, bu proqramların psixi xəstəliklərin müalicəsindəki rolu müəyyən həddə qədər inkaredilməzdir. Lakin müşahidə olunduğu kimi, bu üsullar daxili hislərin qarşısında müqavimət qüvvəsinə malik deyildir. Buna misal olaraq, kiçik şölənin dəhşətli tufan qarşısında, yaxud bir parça taxtanın güclü sel qarşısında müqavimətinə bənzətmək olar. Buna görə də çox vaxt psixi xəstəliyə düçar olan şəxs bir neçə ay ruhi təlqinlər, tapşırıqlar və psixoloqların apardıqları müalicə üsullarından sonra həmin xəstəliyin yenidən baş qaldırdığı vaxt özünü müdafiə etmə qüdrətinə malik olmadığının, nəhayət, bir daha həmin xəstəliyin ona qalib gəldiyinin şahidi oluruq.
İslam isə, bütün ruhi nasazlıq, nigarançılıq və mənəvi düyünləri aradan qaldırmaq üçün ilk növbədə fitri əsas olan “Allaha iman” qüvvəsini insanda dirçəldir, sonra bu sarsılmaz qalada ona sığınacaq verərək onun nasazlıq və nigarançılıqlarını bir-bir aradan aparır. Bununla da, İslam özündə həqarət, alçaqlıq, məğlubiyyət və bədbəxtlik hissi duyan günahkarı müalicə etmək üçün əvvəlcə onu Allahın pənahına aparır və Onun rəhmətinə ümidvar edir. Günahkarın qəlbində şövq və ümid yaradaraq, onu Allah dərgahında tövbə etməyə məcbur edir. Sonra isə psixoloji üsullarla insanın daxilində günahı tərk etmək üçün lazım olan güclü iradə yaradır. Öncə qeyd etdiyimiz kimi, imam Əlinin (ə) bu məsələ ilə əlaqədar buyurduğu hədis kifayət qədər bu məsələni bizə açıqlamış və günahın müalicəsinin tövbə ilə tam bağlı olduğunu açıq-aşkar bəyan etmişdir. Sonra şəfa və sağalmağı isə günahı bir daha təkrar etməməkdə görür. Aşağıdakı ayə də bu məsələyə işarədir: “O pərhizkarlar ki, bir günah iş gördükləri, yaxud özlərinə zülm etdikləri zaman Allahı yad edib günahlarının bağışlanmasını istəyirlər. Axı günahları Allahdan başqa kim bağışlaya bilər? Və onlar etdiklərini (gördükləri işin pis olduğunu) bildikdə, bir daha ona qayıtmazlar.” [11]
İslam rəhbərləri günah xəstəliyini “Allaha iman” sığınacağından ayrılmaqda, onun dərmanını isə, yalnız həmin sığınacağa qayıtmaqda görürlər. Bu məsələni müxtəlif ifadələrlə zina, oğurluq və şərab kimi bir sıra günahlar haqqında bəyan etmişlər. İmam Baqir (ə) zina barəsində buyurmuşdur: “Zinakarın zinadan sonra iman ruhu bədənindən çıxar. Əgər tövbə etsə, iman ruhu yenidən bədənə qayıdar.” [12]
İslam bunların hamısından daha çox əhəmiyyətə malik olan məsələyə toxunmuş və insanların günah xəstəliklərinə düçar olmaqlarının qarşısını alan təlim və təkliflər irəli sürmüşdür. Bu gün həmin üsullar xəstəliklərin qarşısını almaqda sağlamlıq üçün ən əhəmiyyətli metodlardır. İslam bir tərəfdən insanları təqvaya, pərhizkarlığa dəvət edir, digər tərəfdən isə günahı törədən amillərin qarşısını alır. Məsələn, İslam müsəlman şəxsi günahkarla oturub-durmaqdan, günah məclisində iştirak etməkdən, hətta günah haqqında fikirləşməkdən də çəkindirir. İslam tarixinə nəzər salmaqla məlum olur ki, doğrudan da, bunlar əməl olunan vaxta qədər, nadir hallarda insanlar günaha aludə olurdular. O insanlar da günaha aludə olandan sonra İslam rəhbərlərinin yanına gedir və öz günahlarına etiraf edərək günahın çirkinliyindən pak olmaq niyyəti ilə cəzalanmaq istəyirdilər.
İndi isə İslamın göstərişlərinə nəzər salaq və görək, İslam necə günahkar və ruhi-psixi xəstənin həm daxili həyəcanlarını, həm də indiki və gələcəyə doğru ümid hislərini müalicə edir, onu sağlam və layiqli bir şəxsə çevirir?
Qeyd emmək lazımdır ki, İslam ilk növbədə insanın əməllərini “Allaha iman” ideyası üzərində qurur və əməllərin düzlüyünü Allah və qiyamət gününə imanla ölçür, eyni zamanda bu əqidəni möhkəmlətməklə ona daxilən pənah verir və bu güclü qüvvə ilə bütün nigarançılıqları aradan qaldırır. Qurani-Kərimdə buyurulur: “O kəslər ki, Allaha iman gətirmiş və qəlbləri Allaha zikr etməklə aram tapmışdır, bilin ki, qəlblər yalnız Allahı zikr etməklə aram tapır.” [13]
Təfsirçilərin dediyinə əsasən, (qəlblər aram tapır) tərkibi özündən qabaqkı (iman gətirən şəxslər) cümləni təfsir edir. Yəni, Allaha iman gətirmək qəlblərin aramlığına səbəb olur. Əlbəttə, İslam ruhi-psixi xəstələrin və günahkarların müalicəsi üçün psixi metodlarla insanın öz daxilini arayıb-araşdırmağa da diqqət yetirmişdir. “Hər kəs özünü tanısa, öz Rəbbini tanımış olar.”, yaxud “bir saat təfəkkür bir il ibadətdən (yaxud yetmiş il ibadətdən) fəzilətlidir!” – kimi hədislər bu mənanı təsdiqləyir. Doğrudan da, “Allaha iman” formulu insanın möhkəm və sarsılmaz dayağıdır. Çünki bu, hər yerdə və hər bir şəraitdə çirkinliklərin, günahların və psixi xəstəliklərin qarşısını almağa qadirdir. İslam hər şeydən əvvəl günahların iz qoyduğu ümidsizliyi aradan aparmaq üçün onu Haqqın rəhmətinə və günahın bağışlanacağına ümidvar edir. Qurani-Kərimdə buyurulur: “(Ya Peyğəmbər! Mənim adımdan) de: Ey Mənim (günah törətməklə) özlərinə zülm etməkdə həddi aşmış bəndlərim! Allahın rəhmətindən ümidsiz olmayın. Allah (tövbə etdikdə) bütün günahları bağışlayar.” [14]
Həzrət Əli (ə) öz övladına buyurmuşdur: “Allaha elə ümüd bağla ki, əgər Onun hüzurunda bütün yer əhlinin günahı ila hazır olsa da, səni bağışalasın.” [15]
Buna görə də, qərb alimi Hanri Baruk belə ruhi-mənəvi müalicəyə böyük əhəmiyyət verərək deyir:
“Vicdan əzabına taqət gətirmək çox çətindir. Bəzən insan peşman olur, lakin vicdan xətanı yaxşı əməllə əvəz etmək, yaxud pis əməlin cəzasını çəkməklə sakitləşmir. Buna görə də, dində günahların bağışlanması məsələsi çox böyük əhəmiyyətə malikdir.” [16]
Din insana nigarançılıq və ümidsizlikdən nicat verəndən sonra onun müalicəsini də böyük Allahın dərgahına qayıdıb tövbə və istiğfar etməkdə bilir. Necə ki, imam Əlinin (ə) xəstənin şəfası və sağalması ilə əlaqədar bir daha günahı təkrar etməməklə bağlı buyurduğu hədisi qeyd etdik. Peyğəmbər (s) və imamlar da günahkarlarla qarışılaşarkən onların pis əməllərinə qarşı kəskin mövqe tutsalar da, onları Allahın rəhmət və məğfirətinə ümidvar edirdilər.
Ümumiyyətlə, İslam Allahın rəhmətindən naümid olmağı böyük günahlardan bilir, digər tərəfdən də tam ümid bağlamağa da hədd qoyaraq müsəlmanları qorxu və ümid arasında saxlayır. Bu metod İslamın günahkarın keçmişilə bağlı seçdiyi rəftar tərzidir. Lakin günahları gələcək çirkinliklərdən qorumaq məsələsinə və hazırkı vəziyyətilə bağlı müalicə üsullarına gəldikdə isə, İslam dini yenə də “Allaha iman” qüvvəsindən son dərəcədə istifadə edir, eləcə də elmi-psixoloji tövsiyələrə diqqət yetirir. Məsələn, paxıllıq xəstəliyi ilə əlaqədar dəqiq elmi metodlardan istifadə etməklə, onun cismi və ruhi zərərlərini qeyd edir, müalicə yollarını göstərməklə iman qüvvəsinin əvəzedilməz təsirini açıqlayır. Rəsuli-Əkrəm (s) paxıllığın cismi və ruhi zərərləri haqda buyurmuşdur: “Paxıl adam həyatda bütün insanlardan az ləzzət alır.” [17]
İmam Əli (ə) buyurmuşdur: “Paxıllıq canı üzür.” [18]
Həmçinin buyurmuşdur: “Həsəd bədəni məhv edir.” [19]
İmam Sadiq (ə) buyurmuşdur: “Od ağacı yandırdığı kimi, həsəd də imanı yandırır.” [20]
Əgər Quran və hədisləri diqqətlə nəzərdən keçirsək, görərik ki, İslam günah adlı xəstəliklərin və onlardan təsirlənmiş ruhi gərginliklərin müalicəsində bu iki qüvvədən istifadə edir. Bu isə dini təlimlərin ən böyük üstünlüklərindən biridir.
İndi isə diqqətinizi böyük din xadimlərinin günah haqda buyurduqları ilə əlaqədar bir neçə məsələyə cəlb edirik.

GÜNAHKARI DANLAMAQ

Rəvayətlərdə günahkarı danlamaq qadağan olunmuşdur. Ola bilsin ki, bunun səbəbi günahın xəstəlik, günahkarın isə bir növ xəstə olmasından ibarətdir. Xəstəni danlamaq düzgün olmadığı və onu danlamaq əvəzinə müalicə etmək lazım olduğu kimi, günahkarı da danlamaq düzgün deyil, əksinə müalicə metodlarından istifadə edərərək onu sağaltmaq lazımdır.
Aşağıda qeyd olunan bir neçə hədisə diqqət yetirin:
İmam Səccad (ə) buyurumuşdur: “Həzrət Xızr (ə) Musa peyğəmbərə axırıncı vəsiyyətində dedi: “Kimsəni günahına görə heç vaxt danlama...” [21]
İmam Sadiq (ə) buyurmuşdur: “Hər vaxt səninlə müsəlman qardaşın arasında kin-küdurət yaransa, onu günahına görə danlama.” [22]
Peyğəmbər (s) buyurmuşdur: “Əgər kəniziniz zina etsə, şəriət hakiminin vasitəsi ilə onu cəzalandırın, lakin onu danlamayın.” [23]
Xüsusilə, əgər günahkar dəfələrlə və xalqın gözü önündə danlanılsa, ola bilər ki, bu iş onu intiqam almağa və əks-əməl göstərməyə məcbur etsin və yaxud ondan da böyük günaha əl atsın. İmam Əli (ə) bu haqda buyurmuşdur: “Həqiqətən, artıq danlaq inad və ədavət atəşini şölələndirir.” [24]
Yenə də o həzrət buyurmuşdur: “Bir kəsi tez-tez danlamaqdan çəkinin; çünki bu iş günahkarı günah etməyə cürətləndirir və danlağı təsirdən salır.” [25]
Diqqət: Bəzilərində şübhə yarana bilər ki, günahlara göz yummaq və onun qarşısında sükut etmək günahkara günah şəraiti yaradır və bu, bir növ günahkarla həmkarlıq deməkdir. Bu şübhəni aradan qaldırmaq üçün qeyd etməliyik ki, İslam müsəlmanlara “əmr be məruf və nəhy əz münkər”i (insanları yaxşı işlərə dəvət etmək və pis işlərdən çəkindirmək) vacib etməsindən əlavə, günahkarı tənbeh, yaxud hidayət etmək üçün də çox dəqiq və düzgün proqramlar qarşıya sürür. Məsələn, müsəlmanlara göstəriş verir ki, günahkarla əlaqənizi kəsin, onunla qarşılaşanda etinasızlıq və qaş-qabaqla öz narahatçılığınızı bildirin. İmam Sadiq (ə) Əmirəlmöminin Əlidən (ə) belə nəql edir: “Günahkarla dost olmaq müsəlmana yaraşmaz. Çünki günahkar öz çirkin əməlilə onu özünə cəlb edir (çirkin əməli ona gözəl cilvələndirir) və onu da özünə qoşmaq istəyir. Halbuki nə dünya, nə də axirət işində ona yardımı dəyməz. Müsəlmanın isə günahkarın yanına get-gəli rüsvayçılıqdır.”

GÜNAHKARLARLA YOLDAŞLIQ ETMƏYİN!

İmam Zeynəlabidin (ə) oğlu imam Baqirə (ə) beş tayfa ilə dostluq və yoldaşlıq etməməyi tövsiyə etmişdir. Onlardan biri günahkarlardır. Belə ki, buyurmuşdur: “Günahkarla dostluq etmə! O, səni bir tikə çörəyə, hətta ondan da ucuz qiymətə satar.” [26]
İmam Əli (ə) buyurmuşdur: “Şər adam və günahkarla dostluq etmə! Çünki sənin təbiətin pisliyi onlardan oğurlayır, halbuki özün bunu hiss etmirsən.” [27]
Təbiblər keçici xəstəliyə tutulanlarla oturub-durmağı insana qadağan etdiyi kimi, din rəhbərləri də günahkarlarla əlaqəni kəsməyi tövsiyə etmişlər. İmam Əlinin (ə) məqsədi günahın keçici və təhlükəli bir xəstəlik olmasıdır. Günahkarla yoldaşlıq etmək insanı ixtiyarsız xəstəliyə düçar edir. İmam Cavad (ə) buyurmuşdur: “Şər adamdan uzaq ol! Çünki o, qılınc kimi zahiri gözəl, özü isə itidir.” [28]

GÜNAHKARLARLA NECƏ RƏFTAR EDƏK?

İmam Sadiq (ə) Əmirəlmöminin Əlidən (ə) günahkarlarla davranmaq haqqında belə nəql edir: “Allahın Rəsulu (s) bizə göstəriş verdi ki, günahkarlarla qaş-qabaqlı rəftar edin.” [29]
O həzrətdən başqa bir hədisdə belə nəql olunmuşdur: “Günahdan nəhy əz münkər etməyin (çəkindirməyin) ən aşağı dərəcəsi günahkarların qarşısında üzü turşutmaqdır.” [30]
Həzrət İsa (ə) buyurmuşdur: “Günahkarlara qarşı nifrət yaratmaqla Allahın məhəbbətini özünüzə cəlb edin! Onlardan uzaqlaşaraq Allaha yaxınlaşın! Allahın razılığını onlara qəzəbdə axtarın!” [31]
Ümumiyyətlə, İslamın dahi rəhbərləri müsəlmanlara günahkarlarla oturub-durmağı qadağan etmişlər. Onlar öz tərəfdarlarını müxtəlif üsullarla günahkarlardan uzaqlaşdırmışlar. Rəsuli-Əkrəm (s) buyurmuşdur: “İnsan dostunun və yoldaşının dinində olar.” [32]
İmam Əli (ə) Haris Həmdaniyə tövsiyə edərək buyurmuşdur: “Günahkarlarla dostluq etmə! Çünki pislik pisliklə birləşər.” [33]
Əmirəlmöminin Əli (ə) oğlu imam Həsənə (ə) etdiyi vəsiyyətdə bu sözlər gözə çarpır: “Bədnamlıq və töhmət vurula bilən yığıncaqlardan uzaq ol! Çünki pis yoldaş özü ilə oturub-duranı qəflətə salar (və onu nalayiq, yaramaz işlərə çəkər.)” [34]
Qeyd olunan hədislərdən məlum olduğu kimi, İslamda dahi rəhbərlər tərəfindən günah və günahkarla mübarizə üçün kifayət qədər düzgün yollar göstərilmişdir. Günahkarı danlamağı, onun günahlarını (xüsusilə, camaat qarşısında) üzünə demək qadağan olunmuşdur ki, bu iş əks nəticə verə bilər və günahkarı daha çox günaha doğru çəkər. Bu, rəvayətlər də gözə çarpır. Əmirəlmöminin Əlinin (ə) buyurduğu hədis bunun canlı şahididir: “Günahkarı danlamaq onda cürəti artırır və danlağı təsirdən salır.”
Artıq bu gün bu məsələ daha öz yerini tapmışdır. Cavanların və az yaşlı uşaqların tərbiyəsi üçün ən düzgün metod onların səhvlərini üzlərinə vurmadan qeyri-müstəqim yolla başa salmaqdan ibarətdir. Onların tərbiyəsilə əlaqədar kitablarda belə qeyd olunur: “Dərs mühitində səhvə yol verən şagirdi danlamaq özü böyük səhvdir və gözlənilməz nəticələrlə tamamlana bilər. Ondan böyük səhv danlağı təkrar etmək və həddən artıq danlamaqdır. Çünki bu iş bir tərəfdən danlağı təsirsizləşdirir, digər tərəfdən isə onda intiqam, inadkarlıq, ədavət və kin-küdurət hissi yaradır. Əgər o, şagirdlərin gözü önündə danlanılırsa, abır-həyası, şəxsiyyəti aradan gedirsə, günah və bədnam sayılırsa, hamı onu tərbiyəsiz bilirsə, artıq o, heç bir danlaq və rüsvayçılıqdan qorxmaz. O, bütün töhmətlərin qarşısında əyilməmək və intiqam almaq üçün daha böyük xətalara əl ata bilir və tamamilə eşitdiyi danlaqlara qarşı çıxır.” [35]
İslam təlim-tərbiyəsinə gəldikdə isə, günahkarların tərbiyəsi və günahla mübarizə üsullarında Allahın rəhmət və məğfirətinə ümid hissi yaratmaq, günahkardan uzaqlaşmaq və onunla dostluq əlaqəsini kəsmək kimi digər təsirli yollar diqqət mərkəzində durur. Eyni zamanda da, fərdin günahları üzünə vurulmur və yersiz danlaqlardan da pəhriz olunur.

İSLAM PEYĞƏMBƏRİNİN (S) MÜHARİBƏDƏN BOYUN QAÇIRANLARLA RƏFTARI

9-cu hicri ilində müsəlmanlara xəbər çatdı ki, Ərəbistan yarımadasının şimalında yaşayan qəbilələrdən bəziləri Mədinəyə hücum etmək məqsədilə Roma imperatoru ilə müqavilə bağlamışlar. Bu vaxt Peyğəmbər (s) əmr etdi ki, müsəlmanlar müharibəyə hazırlaşsınlar. Müsəlmanlar atlı və piyada döyüşçülərdən təşkil olunmuş otuz min nəfərlik qoşunla Təbuka tərəf hərəkət etdilər. Münafiqlərdən bir qrupu və başqa neçə nəfər də müəyyən bəhanələrlə müharibəyə getməkdən boyun qaçırdılar. Onlardan üçü – Kəb ibn Malik, Mərarət ibn Rəbi və Hilal ibn Üməyyə tənbəllik və səhlənkarlıq üzündən Təbuka getmədilər. Müharibədən sonra onlar Peyğəmbər (s)-in (s) hüzuruna gəlib üzr istədikdə, Peyğəmbər (s) onlara cavab vermədi və müsəlmanlara buyurdu ki, heç kəs onlarla danışmasın. Müsəlmanlar da Peyğəmbərin (s) əmrini yerinə yetirdilər. Hətta Mədinənin azyaşlı uşaqları belə, onlardan uzaqlaşır və danışdırmırdılar.
Onların həyat yoldaşları vəziyyəti belə gördükdə, Peyğəbərin (s) hüzuruna gəlib dedilər: “Ya Rəsuləllah! Bizim də vəzifəmiz onlardan uzaqlaşmaqdırmı?”
Peyğəmbər (s) buyurdu: “Xeyr! Lakin onların sizinlə yaxınlıq etməsinə icazə verməyin.”
Bu hadisə həmin üç nəfərə Mədinəni zindana çevirdi. Onların üçü də şəhərdən çıxıb, ətrafdakı dağalara sığındılar. Həyat yoldaşları hər gün onlara yemək aparırdılar. Amma onları danışdırmadan yeməyi verib geri qayıdırdılar.
Bir müddət keçdikdən sonra onlar bir-birinə dedilər: “Camaat bizimlə tam əlaqələrini kəsmişdir və heç kəs bizimlə danışmaq istəmir. Yaxşı olar ki, biz də bir-birimizdən ayrılaq.” Beləliklə, onlar bir-birindən ayrılıb, hərəsi bir tərəfə getdi. Əlli gün ötüb keçdi. Onlar tövbələrinin qəbul olunması üçün Allah dərgahında ağlayıb bağışlanmaq istəyirdilər. Nəhayət, Allah-taala onların tövbəsini qəbul etdi [36] və bunu aşağıdakı ayə ilə Peyğəmbərə (s) xəbər verərək buyurdu: “(Təbuk döyüşündən) geri qalmış üç nəfərin də tövbələrini qəbul etdi. Belə ki, gen dünya onlara dar olmuş, ürəkləri təngə gəlib sıxılmışdı. Onlar Allahdan yalnız Onun Özünə sığınmağın mümkün olduğunu başa düşdülər. Allah onlara tövbə etmək üçün tövbə nəsib etdi. Şübhəsiz ki, Allah tövbələri qəbul edən və rəhmlidir!” [37]

SUAL VƏ CAVAB

Burada bir sual qarşıya çıxa bilər ki, əgər günahkar xəstə hesab olunursa və günah bir növ ruhi xəstəlikdirsə, onda nə üçün İslam bu dünyada günahkar şəxsi tənbeh etmək üçün müxtəlif cəzalar nəzərə almışdır? İslam nə üçün onu axirətin şiddətli əzabı ilə qoxutmuşdur? Halbuki xəstəni xəstəliyinə görə cəzalandırmaq düzgün deyildir.
Cavab: Günahkar dünyada, yaxud axirətdə ona görə cəzalandırılmalıdır ki, xəstəliyinin sağalması onun öz əlindədir. O, bir qərarla özünü günah xəstəliyindən nicat verə bilər. Həmçinin xəstəliyə tutulub-tutulmaması da onun öz əlindədir və Allah-taala onu xəstə yaratmamışdır. Lakin çox vaxt cismi xəstəliklər və onların müalicəsi xəstənin əlində deyil və onun ixtiyarından xaricdir. Bəzən xəstəlik xəbərsiz cana keçir. Bundan sonra əgər bir sıra dərmanlar qəbul etməsə, qısa və yaxud uzun müddətli rejim saxlamasa, sağalmayacaq. Bəzən isə bütün dərmanlardan istifadə edib, rejim saxlasa da, sağalmır və xəstəlik onu məhv edir. Həm dünyada, həm də axirətdə günahkarın cəzaya məhkum edilməsi ona görədir ki, o, Allahın bəxş etdiyi ağıl qüvvəsinə malik olduğu, pisi yaxşıdan ayırdığı, xeyir və şər, hidayət və azğınlıq yolunu seçə bildiyi halda günah edir. Xəstəlikdən sonra da müalicə günahkarın öz əlində idi və hər an qərara gəlib, özünü müalicə edə bilərdi. Deməli, özü sağalmaq fikrində deyildir. İmam Sadiq (ə) Abdullah ibn Cündəbə xitab edərək buyurmuşdur: “Öz nəfsini düşmən bil və onunla mübarizə et; onu əmanət bil və (olduğu kimi – pak fitrətlə) geri qaytaracaqsan. Çünki səni öz nəfsinə təbib etmiş, sağalmağın yolunu göstərmiş, xəstəliyi deyib onun müalicəsini də öyrətmişlər.” [38]
İmam Əli (ə) “Nəhcül-bəlağə”də insanın Allaha qarşı üsyan və qəflətini qeyd etdikdən sonra buyurmuşdur: “(Ey insan!) Gəl öz qəlbinin süstlük (xəbərsizlik) xəstəliyini qətiyyətli qərarla müalicə et və qəflət yuxusundan oyan! [39]
İmam Əliyə (ə) mənsub edilən bir beyt şerdə deyilir:
Dəvaukə fikə və la təbsur,
Və daukə ənkə və ləm təşur.
“Sənin dərmanın özündədir, lakin bunu görmürsən. Xəstəliyin də sənin özündədir, lakin bunu düşünmürsən!”
Ümumiyyətlə, insanın ən böyük üstünlüyü onun azadlığıdır. İnsan özünü iradəsi ilə nəfs və şəhvət zindanından azad edib, ən ali dərəcələrə nail ola bilər. Həmçinin özünü nəfsani istəklərin və ehtirasların caynaqları altına atıb, heyvandan da alçaq ola bilər. Bəzən insanlar məsuliyyətdən boyun qaçırtmaq, istədikləri kimi hərəkət etmək, yaxud tənbəllik və səhlənkarlıq etmək, yaxud da digər bəhanələrə əl atmaq üçün “alın yazısı” və “tale” məsələsini qarşıya qoyurlar. Onlar günahı bəxt və taleh ilə əlaqələndirir, onu qəza-qədər, tale və ruzigarın boynuna ataraq deyirlər: “Xilqət və cövhəri çirkin insan pak və yaxşı ola bilməz.”
Dəhşətli budur ki, bəzən bilərəkdən və yaxud nadanlıqdan günahı Allah-taala ilə əlaqələndirərək özlərini birbaşa günah etməkdə ixtiyarsız bilirlər. Cabir ibn Abdullah Peyğəmbərdən (s) belə nəql edir: “Axirəz-zamanda bir qrup insan günah edər və deyərlər ki, Allah bizim taleyimizi belə yazmışdır. Onların bu iddiasının əleyhinə mübarizə edən insanın savabı Allah yolunda qılınc çalanın savabına bərabərdir. [40]
Ümumiyyətlə, belə insanlar öz çirkin əməllərini müxtəlif bəhanələrlə təmiz bilib, öz günahlarını paka çıxartmaq istəyirlər. Onlar vicdan əzabından canlarını qurtarmaq üçün əsassız fikirlərə üz gətirir və vicdani hisslərə zidd olaraq öz günahlarını başqasının boynuna atırlar. Alimlərdən biri yazır: “Çox vaxt “cəbr” nəzəriyyəsini özlərini vəzifə, əxlaq və qanun çərçivəsindən azad etmək istəyənlər irəli sürürlər. Onlar bu fikri irəli sürməklə günahlarını üzrlü hesab edir və deyirlər: “Allah-taala belə istəyir. Biz, Allahın istəyi qarşısında nə edə bilərik?” Bəzən də deyirlər: “Mühit və şərait bunu vacib edir. Tarixin yaratdığı məcburiyyətin qarşısını almaq qeyri-mümkündür.”
Əlbəttə, belə fikirlər “cəbr”dən qaynaqlanır. Bizim böyük din alimlərimiz isə kifayət qədər Quran ayələri və hədislərlə bu məsələyə cavab verib, haqq məzhəbi (orta mövqeyi) sübut etmişlər. Əgər biz burada həmin məsələni geniş surətdə açıqlasaq, mövzudan uzaqlaşarıq. Lakin bu məsələnin oxucunun fikrində şübhə yaratması və belə şübhələrin cavabsız qalmaması üçün qısa da olsa, ona toxunuruq:
Bizim insani keyfiyyətlər və əxlaqi fəzilətlərlə zidd olan əməllərimizi “qəza-qədər” və “alın yazısı” ilə bağlamağımızın elmi nöqteyi-nəzərdən yanlış olmasından əlavə, insanın vicdani hisslərilə də ziddiyyət təşkil edir. Çünki biz öz vicdanımızla hiss edirik ki, hər bir şəraitdə hər hansı bir işin zəmin və səbəbləri mövcud olduqdan sonra o işi yerinə yetirmək və ya tərk etməkdə azadıq. Həmin işi görə də bilərik, görməyə də bilərik. Hər bir işi görmək öz iradəmizdən asılıdır. Biz özümüz hər hansı bir işi görməyi və yaxud tərk etməyi qərara alırıq.
İnsanın öz əməllərində, xüsusilə günah işdə ixtiyar sahibi olmasını sübut edən məsələlərdən biri günahı tərk edən zaman onda yaranan “qələbə hissi” və nəfsani istəklərə təslim olub günaha düşən zaman onda yaranan “məğlubiyyət hissi”dir. Həmçinin günaha düşəndən sonra insanda yaranan “peşmançılıq hissi” onun günahı yerinə yetirməsi və yaxud tərk etməsində azad olmasına bir sübutdur.
Psixoloqlar günahı tərk edən insanda “qələbə hissi”nin yaranması ilə əlaqədar belə yazırlar: Şəhvət və heyvani istəklərin hər hansı biri təhrik edildikdə, insan ya öz şəxsiyyətini qorumaq üçün onun qarşısında müqavimət göstərib, daxilində “qələbə hissi”ni duyur, ya da şəhvət insana qələbə çalaraq “məğlubiyyət hissi” ilə qarşılaşır...” [41]
Bu fikir insanın işlərdə muxtar və azad olmasına bir dəlildir. Eyni zamanda da vicdani şəxsiyyət hissi insan vücudunda əsaslı bir kökə malik, maddi və şəhvani hisslərdən yüksəkdir. Şəhvət və ehtiras şaxələri insan vücudundan qidalanan həşəratlara bənzəyir. Əgər insan bu həşəratlara qələbə çalsa və “qələbə hissi” məğlub olsa, həmişə “məğlubiyyət hissi” ilə yaşayacaq.
Psixoloqlar “peşmançılıq” barəsində deyirlər: “Əgər insan günah, yaxud digər zərərli işləri yerinə yetirən zaman ixtiyar sahibi olmasaydı, həmin əməllərdən sonra peşmançılığın heç bir məna və məfhumu olmazdı. Ona görə də, peşmançılıq hissi insanın əməl meydanında onu tərk edə bilmədiyinə bir subutdur. Lakin vaxtında məhəl qoymadığı üçün zərərə düşmüş və indi isə peşmandır.
Məlum olduğu üzrə, yaxşı və pis əməllərdə ixtiyar bizim öz əlimizdədir. Allah-taala peyğəmbərləri və səmavi kitabları göndərməklə yaxşı və pis yolları bizə bəyan etmiş və bizi yaxşı-pisi seçməkdə azad yaratmışdır. Biz Allahın vücudumuzda qoyduğu iradə vasitəsilə nəfsani istəklərin qarşısını alaraq özümüzü əbədi səadətə çatdıra bilər, eləcə də özümüzü heyvani istəklərin əsiri edib bədbəxtliyə düçar edə bilərik.
Qərb alimi Lord Aviburi yazır:
“Bəla və müsibətlərin bir hissəsi keçmiş əməllərin nəticəsində baş verir. Bizim bu müsibətlərdən şikayət etməyə haqqımız yoxdur. Hər kəs nə toxum əkərsə, onun da məhsulunu götürməlidir. Əgər toxum eyiblidirsə, bu kimin günahıdır? Belə olan təqdirdə, ruzigara nalayiq sözlərmi deməliyik? Yer və göydən şikayətmi etməliyik? Sözsüz, yoxsulluq və xəstəlik həyatın ən ağır müsibətlərindəndir. Lakin bizim müsibətlərimizin çoxu təkəbbür, yersiz qürur, tamahkarlıq və bu kimi xəstəliklərdən doğur...
Hər kəs şərafətli, xeyirxah, yaxud da alçaq və bədxah ola bilər. İnsanlar yersiz olaraq qəza-qədərin əlindən nalə edirlər. Biz özümüz müqəddəratımızın xaliqiyik. Deməli, diqqətsizlik və səhlənkarlıq üzündən özümüzü bədbəxtliyə ata bilərik. Həmçinin əks halda xoşbəxt ola bilərik. Bunun məsuliyyəti öz öhdəmizdədir. Bəli, biz özümüzü ən şərafətli, ən uca zirvəyə qaldıra, həm də bədbəxtliyin ən qorxulu uçurumundan ata bilərik. İnsanın bədbəxtliyi hər şeydən əvvəl onun öz məsuliyyətsizliyinə qayıdır.
İnsan heyvan və mələk surətini özündə birləşdirən qəribə varlıqdır. Milton deyir: “Cismimiz heyvana, ruhumuz isə mələyə bənzəyir.” Çox təəssüflər olsun ki, bəzən insanlar özlərini təhqir edir, yüksək zirvədən heyvandan da aşağı səviyyəyə salırlar. Lakin biz mənəvi şərəfi qorumaq üçün bacardığımız qədər sağlamlığımızı da qorumalıyıq. Tamamilə ruhu unudub, yalnız cismi nəzərə almamalıyıq. Çünki cisim nə qədər şərəfli olsa da, bizi bütün məqsədlərdə müşayiət edə bilməz.” [42]
Qeyd etməliyəm ki, çoxları iki yolayrıcında bədbəxtliyi seçib, şəhvət əsiri olmuşlar. Bunun əksinə olaraq, elə insanlar da olub ki, güclü iradə və qəti qərarla öz nəfsani istəklərini tapdayıb səadətə çatmışlar. Birinci dəstəyə Ömər ibn Sədi misal göstərmək olar. Belə ki, Kufənin valisi Übeydullah ibn Ziyad Rey hökumətini Ömər ibni Sədə vəd edəndə, onunla şərt kəsmişdi ki, əgər imam Hüseyni (ə) qətlə yetirsə, Rey hökumətini ona verəcək. Burada Ömər ibn Səd iki yolayrıcında qaldı O, fikirləşmək üçün Übeydullah ibn Ziyaddan bir gecə möhlət istədi.
Ömər ibn Səd həmin gecə sübhə qədər yata bilmədi. Bəzən xam xəyal – riyasət, vəzifə və Rey hökuməti gözü önündə cilvələnir, bəzən də Allah, Peyğəmbər (s) yadına düşür, şərəf, vicdan və insaniyyət hissləri onu daxilən bu cinayətdən çəkindirirdi. Onun daxilində qəribə bir səhnə yaranmışdı. Ömər ibn Səd sübhə qədər bu şeri dodaqaltı zümzümə edirdi:
Fə-vəllahi ma ədri və inni ləhair,
Ufəkkiru fi əmri əla xətəreyn,
Utruk milkər-Reyyə vər-Reyyu mənitəni,
Əm əsbəhu məsovmən bi-qətli Hüseyn.
“Allaha and olsun! Heç bilmirəm nə edim?! İki böyük yolayrıcında giriftaram. Mən Rey hökumətindən göz yumummu? Halbuki bu mənim yeganə arzumdur, yoxsa, Hüseyni öldürməklə özümü ən böyük günaha düçar edim?”
Nəhayət, Ömər ibn Səd çox fikirləşəndən sonra öz nəfsinə qələbə çala bilmədi. Vicdanı isə insanlıqdan uzaq alçaqlığa və cinayətə rahat əl atmağı ona icazə vermirdi. Buna görə də, öz xəyanət və çirkin əməli üçün bəhanə gətirməyə başladı. O, özünü vicdan əzablarından və daxilində duyduğu danlaqlardan qurtarmaq üçün əsassız və puç fikrə düşərək dedi: “Deyirlər ki, Allahın behişt və cəhənnəmi, savab və əzabı vardır. Əgər bu düz olsa, mən iki il ərzində tövbə edərəm; əgər yalan olsa, böyük rəyasət və əzəmətli hökumətə nail olacağam.”
Beləliklə, o, böyük cinayətə əl atdı.

MƏRD BİR KİŞİ

Biz Kərbəla meydanında Hürr ibn Yezid Riyahi kimi güclü və şücaətli insanlarla rastlaşırıq ki, onlar bu fani dünyadan göz yumub, əllərini cinayətə bulaşdırmadılar.
Ömər ibn Sədin qoşununda olan Mühacir ibn Qeys deyir: “Elə ki, müharibə başlandı, meydanın önündə Hürr ibn Yezidi gördüm. O, yavaş-yavaş İmam Hüseynin (ə) qoşununa tərəf gedirdi. Mən ondan soruşdum: “Ey Yezidin oğlu! Hücum etməkmi istəyirsən? Hürr mənim cavabımı vermədi. Lakin gördüm ki, onun bədəni titrəyir. Ona dedim: “Sənin işin məni şəkk-şübhəyə salır. Allaha and olsun ki, mən heç bir döyüş meydanında səni bu vəziyyətdə görməmişəm. Əgər məndən “Kufənin ən şücaətli kişisi kimdir?” – deyə soruşsaydılar, sənin adını çəkərdim. Nə üçün səni bu halda görürəm?”
Hürr dedi: “Allaha and olsun! Mən özümü behiştlə cəhənnəmin arasında görürəm. Əgər bədənimi tikə-tikə edib, cəsədimi yandırsalar da, behişti əldən verməyəcəyəm!”
O, bu sözü deyib, atını imam Hüseynin (ə) qoşununa sarı çapıb, imam Hüseynin (ə) qoşununa qoşuldu və o həzrətin hüzurunda döyüşüb şəhid oldu.

BAŞQA BİR NÜMUNƏ

Həzrət Yusifin (ə) hadisəsi burada hər bir hadisədən daha aydın və aşkardır. O zaman günah üçün tam zəmin var idi, yəni cavan, gözəl və Misirin ən böyük şahzadə xanımlarından olan Züleyxa əynində qiymətli paltar, sarayın xəlvət və sakit guşəsində Yusifə (ə) öz eşq və məhəbbətini bildirir. Yusif (ə) isə öz gözəlliyi, cavanlığı və cinsi qüvvəsinin tüğyan edə biləcəyi bir təqdirdə, Allah qorxusundan Züleyxaya rədd cavabı verir və onun əlindən çıxıb qaçır.
İmam Sadiq (ə) buyurmuşdur: “Allah-taala qiyamət günü üç nəfəri insanlara nümunə və örnək göstərəcəkdir.” Hədisin mətni bundan ibarətdir:
“Əbdül-Əla deyir ki, imam Sadiq (ə) buyurdu: “Qiyamət günü gözəlliyinə görə fitnəyə (günaha) düşmüş bir qadını gətirəcəklər. O qadın deyəcək: “İlahi! Sən məni gözəl xəlq etdin və həmin gözəlliyim ucbatından günaha düşdüm. Bu zaman (gözəllikdə misli olmayan) Məryəmi (ə) gətirib həmin qadının qarşısına çıxaracaqlar. Sonra ona deyəcəklər: “Sən gözəlsən, yoxsa Məryəm? Biz Məryəmi gözəl xəlq etdik, lakin o, günaha qurşanmadı.”
Sonra gözəlliyi ilə günaha batmış bir kişini gətirdikdə, deyəcək: “İlahi! Sən məni gözəl xəlq etdin. Mən də bu gözəlliyim ucbatından qadınlara aldandım.”
Bu vaxt həzrət Yusifi (ə) onun yanına gətirib deyəcəklər: “Sən gözəl idin, yoxsa Yusif? Biz Yusifi gözəl yaratdıq, lakin o, qadınlara vurğun olmadı.”
Sonra bəlaya düçar olmuş və bəlaları ucbatından günaha batmış bir kişini gətirəcəklər. O, deyəcək: “İlahi! Məni çətin bəlalara saldın və ona görə də, mən günaha düçar oldum.”
Bu zaman həzrət Əyyubu (ə) qarşıya gətirib həmin kişiyə deyərlər: “Sənin müsibətlərin çətin idi, yoxsa Əyyubun? Əyyub da müsibət və bəlaya düçar oldu, amma günaha düşmədi.” [43]

QADINLAR ÜÇÜN İBRƏTLİ DƏRS

Yuxarıdakı hədisdə İmam (ə) qadınlara ibrətli bir dərs öyrədir ki, özlərini günahdan qorusunlar. Hədisin ilk cümləsindən başa düşmək olur ki, qadınlar iradə və müqavimətdə kişilərdən zəif xəlq olub, adətən, daha tez hiylə və günaha düşsələr də, Allah-taalanın onların vücudunda qoyduğu qüvvə ilə özlərini ən çətin şəraitdə günahdan qorumağa qadirdirlər. Onlar mehriban Allaha sığınaraq günahın şərindən özlərini qoruya bilərlər. İmam (ə) nümunə olararq həzrət Məryəmi (ə) qeyd edir.
Həzrət Məryəm (ə) çox gözəl olmuşdur. O, cavan ikən camaatın gözündən uzaqlaşaraq ibadətə bağlanır. Birdən, gözəlliyi təsəvvüredilməz bir mələk Məryəmin qarşısında insan surətində aşkar olur. Belə bir səhnədə ərsiz cavan bir qadının özünü qoruması çox az görünmüşdür. Lakin iffətli və ismətli Məryəm (ə) bu gözəl və bəzənmiş cavanın bəşər surətindəki mələk olduğunu bilmədən, hətta onun adını və kim olduğunu belə soruşmadan, öyüd-nəsihətlə ona deyir ki, oradan uzaqlaşsın və bir an da orada qalmasın. Allah-taala Qurani-Kərimdə həmin sözü həzrət Məryəmin (ə) dilindən belə söyləyir: “(Məryəm) dedi: “Mən səndən Allaha pənah aparıram. Əgər pərhizkarsansa, (mənə toxunma)!” [44]
Bu zaman o mələk özünü ona tanıtdırıb, Allah tərəfindən məmur olduğunu elan edir.
İmam (ə) demək istəyir ki, hər bir insan ən çətin şəraitdə özünü günahdan qoruyub saxlamağa qadirdir; istər kişi olsun, istərsə qadın; istər xəlvətdə olsun, istərsə də aşkarda. Əgər günaha batsa, onun heç bir üzrü yoxdur. Necə ki, Yusif (ə) və Məryəm (ə) ən çətin vəziyyətdə özlərini qoruyub günaha batmadılar. Burada sözümüzü həm sünnü, həm də şiə təriqilə Peyğəmbərdən (s) nəql olunmuş hədislə sona yetiririk. O həzrət buyurmuşdur: “Siz mənə görə altı şeyi öz öhdənizə götürsəniz, mən də sizə behişti vəd edərəm: 1. bir hadisəni danışanda, yalan deməyin; 2. vəd edəndə, ondan boyun qaçırmayın; 3. sizə əmanət tapşıranda, ona xəyanət etməyin; 4. gözlərinizi naməhrəmə baxmaqdan saxlayın; 5. ayıb yerlərinizi günahdan qoruyun; 6. əl və dilinizi (camaata əziyyət verməkdən) saxlayın.” [45]

“Günahın acısı” kitabından / Müəllif: Seyid Haşim Rəsuli Məhəllati - Mütərcim: R. Zevinli

1. “Psixlologiya”, Xacə Nuri, səh.7-8.
2. “Bəqərə” surəsi, ayə: 10.
3. “Əhzab “ surəsi, ayə: 32.
4. “Əhzab” surəsi, ayə: 12.
5. “Bəharül-ənvar”, 73-cü cild, səh.342.
6. “Qürərül-hikəm”, səh.79.
7. “Qürərül-hikəm”, səh.79.
8. “Qürərül-hikəm”, səh.56-59.
9. “Qürərül-hikəm”, səh.56-59.
10. “Qürərül-hikəm”,səh.72.
11. “Ali-İmran” surəsi, ayə: 135.
12. “Vəsailüş-şiə”, 3-cü cild, səh.93.
13. “Rəd” surəsi, ayə: 28.
14. “Zümər” surəsi, ayə: 53..
15. “Məcmueyi-vəram”, 1-ci cild, səh.50.
16. “Ruhi və əsəbi xəstəliklər”, səh.66.
17. “Məanil-əxbar”, səh.195.
18. “Qürərül-hikəm”, səh.32.
19. “Qürərül-hikəm”, səh.33.
20. “Üsuli-kafi”, 1-ci cild, səh.416.
21. “Biharül -ənvar”, 73-cü cild, səh.386.
22. “Müstədrək”, 2-ci cild, səh.105.
23. “Məcmueyi- vəram”, 1-ci cild, səh.57.
24. “Tühəfül-üqul”, səh.7.
25. “Qürərül-hikəm”, səh.278.
26. “Kafi”, 4-cü cild, səh.86.
27. “Şərhi Nəhcül-bəlağə”, İbn Əbil-Hədid, 4-cü cild, səh.538.
28. “Biharül-ənvar”, 74-cü cild, səh.198.
29. “Kafi”, 5-ci cild, səh.58-59.
30. “Təhzib”, 6-cı cild, səh.176.
31. “Camiüs-səadət”, 3-cü cild, səh.187.
32. “Kafi”, 4-cü cild, səh.83.
33. “Nəhcül-bəlağə”, Fezül-İslam, səh.1061.
34. “Vəsailüş-şiə”, 2-ci cild, səh.270.
35. “Fəlsəfi cavan”, 2-ci cild, səh.284.
36. “Məcməül-bəyan”, 5-ci cild, səh.79.
37. “Tövbə” surəsi, ayə: 118.
38. Tühəfül-üqul, səh 304-305.
39. “Nəhcül-bəlağə”, Feyzül-İslam, səh.699.
40. “Biharül-ənvar”, 5-ci cild, səh.47.
41. “Xoşbəxtlik axtarışında”, Lord Aviburi, səh.338.
42. “ Xoşbəxtlik axtarışında “ səh.47-48 və 87.
43. “Rovzeyi-kafi”, 2-ci cild, səh.32.
44. “Məryəm” surəsi, ayə: 18.
45. “Xisal” Şeyx Səduq, 1-ci cild, səh 321; “ Əl-məhəccətül-bəyza”, 5-ci cild, səh.242.



Nəzərlər

Ad və soyadı :
E-mail :
Lütfən əşağıdakı iki ədədin cəmini qeyd edin :
3+9 =